The History of the Franks

LIBER SECUNDUS. Prologus.

39 Prosequentes ordinem temporum, miste con- , fuseque tam virtutes sanctorum, quam strages gentium memoramus. Non enim irrationabiliter accipi puto , si felicem beatorum vitam inter miserorum memoremus excidia, cum id non facilitas scriptoris, sed temporum series pr:eslet. Nam sollicitus lector, si inquirat strenue, invenict inter illas regum Israeliticorum historias, sub Samuel justo Plaineem interisse sacrilegum: ac sub David, quem Fortem manum A dicunt, Goliam allophylum corruisse. Meminerit etiam sub Heliæ eximii vatis tempore , qui pluvias cum voluit abstulit, et cum libuit arentibus terris ;nfudit; qui viduae paupertatem oratione locupletavit; quantae populorum strages 40 fuere, quantæ fames, vel quæ siccitas miseram oppresserit humum. Quae sub Ezechiæ tempore, cui Deos ad vitam quindecim annos auxit, Hierosolyma mala pertulerit. Sed et sab Elisaeo propheta , qui mortuos vitae restituit, et aliA in populis miracula multa fecit, qunnlæ internecio. nes, quae miseriae ipsum Israeliticum populum oppresserunt. Sic et Eusebius, Severus, Hieronymusque in Chronicis, atque Orosius, et bella regum, et virtutes martyrum parilcr texuerunt. lia et noe idcirco sic scripsimus, quo facilius saeculorum ordo, vel annorum tatio usque ad nostra tempora tota reperiatur. Venientes ergo per ante dictorum auctorum Historias, ea quae in posterum acta sunt, Domlno adjuvante b, disseremus.

1. Igitur c post excessum beati 41 Martini Turonicae civitatis episcopi, summi et incomparabilis viri, de cujus virtutibus, magna apud nos volumina retinentur, Briccius ad episcopatum succedit. At vero Briccius iste, cum esset primævæ aetatis juvenis, sancto adhuc Martino viventi in corpore multas tendebat insidias, pro eo quod ab eodem plerumque, cur faciles a res sequeretur, arguebatur. Quadam autem die, dum quidam infirmus medicinam a beato Martino expeteret, Briccium adhuc diaconum in platea convenit; cui simpiiciter ait : Ecce ego præstolor beatum virum, et nescio ubi sit, vel quid operis agat? Cui Briccius : Si, inquit, delirum illum quæris, prospice eminus: ecce caelum solito b sicut amens respicit. Cumque pauper ille, occursu 0 reddito, quod petierat impetrasset, Briccium diaconum vir beatus alloquitur : En ego, Bricci, delirus tibi videor? Cumque ille confusus haec audiens, dixisse se denegaret, ait vir sanctus: Nonne aures meae ad os tuum erant, cum haec eminus loquebaris? Amen dico tibi, quia obtinui apud Dcum, ut post meum transitum ad pontificatus 42 honorem accedas : sed noveris te in episcopatu multa adversa passurum. Briccius hæc audiens irridebat, dicens : Nonne verum dixi, istum delira verba proferre? Sed et presbyterii . honore praeditus, saepius beatum virum conviciis lacessivit. Adeptus ergo, consentientibus civibus, pontificatus officium, orationi vacabat. Quia quanquam esset superbus et vanus, castus tamen habe. batur corpore. Tricesimo tertio a vero ordinationis ejus anno, oritur contra eum lamentabilis causa pro crimine. Nam mulier, ad quam cubicularii ejus vestimenta deferre solebant ad abluendum, quae sUb specie religionis e:at veste mutata 8, concepit et peperit. Qua de re surrexit omnis populus Turonorum in iram, et totum crimen super episcopum referunt, volentes eum unanimiter lapidare. Dicebant enim : Diu pietas sancti tuam celavit luxuriam : nec f Deus nos diutius sinit manus tuas indignas osculando pollui. Illo quoflue econtrario viriliter hæc negante : Afferte, inquit, infantem ad me. Cumque oblatus fuisset infans, triginta dies ab ortu habens, ait ad 43 eum Briccius episcopus: Adjuro te per Jesum Christum Filium Dei omnipotentis, ut si ego te generavi, curam cunctis edicas. Et ille : Non es, inquit, tu pater meus. Populis antem rogantibus, ut quis esset pater interrogaret, ait sacerdos : Non est hoc meum. Quod ad me pertinuit, sollicitus fui: vobis si aliquid suppetit, per vos quaerite. Tunc illi magicis haec artibus facia asseverantes, insurgunt contra eum in una conspiratione. Et trahentes eum dicebant : Non diutius nobis falso pastoris nomine dominaberis. Ille autem ad satisfaciendum adhuc populo, prunas ardentes in byrrum g suum posuit : et ad se stringens, usque ad sepulcrum beati Martini una cum populorum turbis accedit : projectisque ante sepulcrum prunis, vestimentum ejus inustum apparuit. Illo quoque sic prosequente : Sicut istud vestimentum ab his ignibus videtis illaesum, ita et corpus meum a tactu mulierisque coitu est impollutum. Illis vero non credentibus, sed contradicentibus, trahitur, calumniatur, ejicitur k, ut sermo sancti adimpleretur Noveris te in episcopatu multa adversa passurum. Hoc enim ejecto, Justinianum in episcopatu const!tuunt. Denique Briccius Romanae urbis papam expetiit, nens et ejulans, atque dicens : Merito haec pa- tior, quia peccavi in sanctum Dei, et eum delirum et amentem sæpe vocavi; cujus videns virtutes, non credidi. Post cujus abscessum, aiunt Turonici sacerdoti suo : Vade post eum i, et exerce negotium tuum, quia si eum prosecutus non fueris, ad nostrum omnium contemptum humiliaberis. Justinianus vero egressus a Turonis, Vercellas Italiae civitatem aggressus, judicio Dei percussus, obiit peregrinus. Turonici ejus obitum audientes et in sua malitia perdurantes, Armentium in ejus loco constituunt. At Briccius episcopus Romam veniens, cuncta quae pertulerat papae refert. Qui ad sedem apostolicam residens, plerumque Missarum solemnia celebrans, inibi quidquid in sanctum Dei deliquerat, 44 deflendo diluit. Septimo igitur regressus anno a Roma, cum auctoritate papae illius, Turonos redire disponit : et veniens ad vicum, cujus nomen est Laudiacum a, sexto ab urbe milliario, mansionem accepit. Armentius vero febre corripitur, et media nocte spiritum exhalavit, Quod protinus Briccio episcopo per visum revelatum est, qui ait suis: Surgite velocius, ut ad tumulandum fratrem nostrum Turonicum pontificem occurramus. Cumque illi venientes portam civitatis ingrederentur, ecce istum per aliam portam mortuum efferebant. Quo sepulto, Briccius in cathedram suam regressus est, septem postea feliciter vivens annos. Cui post quadragesimum septimum episcopalus annum defuncto sanctus Eustochius successit, magnificæ sanctitatis vir b.

'I. Posthaec • Vandali a loco suo digressi, cum Gunderico rege in Gallias ruunt. Quibus valde vastatis, Hispanias appetunt. Hos secuti Suevi, id est, Alamanni, Galliciam apprehendunt. Nec multo post scandalum inter utrumque oritur populum, quoniam propinqui sibi erant. Cumque ad bellum armati procederent, ac jamjamque in conflictu parati essent, ait Alamannorum rex : Quousque bellum saper cunctuin populum commovetur? Ne pereant, quaeso, populi utriusque phalangse : sed procedam duo de nostris in campum cum armis bellicis, et ipsi inter se confligant. Tunc ille, cujus puer vicerit, regionem sine certamine obtinebit. Ad haec cunctus consensit populus, ne universa multitudo in ore gladii rueret. His cnim diebus Gundericus rex obierat, in cujus loco Trasamundus d obtinuerat regnum. Confligentibus vero pueris, pars Vandalorum victa succubuit; interfectoque puero, placitum egrediendi Trasamundus spopondit, ut scilicet, praeparatis itineris necessariis, se a finibus Hispaniae removeret.

Per idem vero tempus persecutionem in Christanos Trasamundus exercuit, ac totam Hispaniam, ut ad perfidiam 45 Ariana: sectae consentiret, tormentis ac diversis mortibus impellebat. Unde factum est, ut puella quaedam religiosa, praedives opibus, ac secundum saeculi dignitatem nobilitate senatoria florens, et, quod bis omnihus est nobilius, fide catholica pollens, Deoque omnipotenti irreprehensibiliter scrviens, ad, hanc quæstionem adduceretur. Cumque regis fuisset oblata conspectibus, coepit eam primum ad rebaptizandum blandis sermonibus illicere. Quae cum venenosum ejus jaculum fidei parma propelleret, praecepit rex facultates ejus auferri, quae jam mente possidebat regna paradisi; deinde suppliciis applicatam, sine spe praesentis vitæ torqueri. Quid plura ? Post multas quaestiones, post ablatos terrenarum divitiarum thesauros, cum ad hoc frangi non posset, ut beatam scinderet Trinitatem, ad rebaptizandum invita deducitur. Cumque in illud coenosum lavacrum vi cogeretur immergi, ac proclamaret : Patrem cum Filio, ac Spiritum sanctum unius credo esse substantiae essentiæque; digno aquas unguine cunctas infecit, id est fluxu ventris aspergit. Exhinc ad legitimam deducta quaestionem , post equuleos, post flammas et ungulas, Christo Domino capitis dccisione dicatur r. Posthæc prosequentibus Alamannis usque ad Traductam i, transito mari Vandali per totam Africam ac Mauritaniam sunt dispersi.

III. Sed quoniam eorum tempore persecutio in Christianos invaluit, sicut superius mentio facta est, videtur et aliqua ex his quae circa Dei Ecclesias intulerunt, vel quemadmodum de regno expulsi sint, memorare. Defuncto igitur Trasamundo, post scelera quae in sanctis Dei exercuit, Hunericus s rnente crudelior Africanum occupat regnum, atque ex electiona Vandalorum ipsis praeponitur. Cujus sub tempore quanti Christianorum populi pro ipso Christi sacra. tissimo nomine caesi sint, ab hominibus non potest comprehendi. Testis est tamen Africa quae misit, et Christi dextera, quae gemmis immarcescibilibus 46 coronavit. Legimus tamen auorumdam ipsoruru martyrum passiones, ex quibus quædam replicanda sunt, ut ad ea quæ spopondimus veniamus. Igitur Cyrola falso vocatus episcopus, hæreticorum tunc maximus habebatur assertor. Cumque ad persequendum Cbrislianos rex per diversa transmiUerct, sancium Eugenium episcopum, virum inenarrabili sanctitate, qui tunc ferebatur magnæ prudentiae esse, in suburbano civitatis suae reperit persecutor : quem ita violenter rapuit, ut nec ad hortandum gregem Christicolum a abire permitteret. Ille vero cum se videret abduci, epistolam civibus pro custodienda fide catholica hoc modo transmisit b :

« Dilectissimis et in Christi amore dulcissimis filii. et filiabus Ecclesiæ mihi a Deo commissæ c, Eugenius episcopus.

< Regalis emanavit auctoritas, et pro exercenda nde catholica, edicto nos a Carthagine d venire praecepit. Et ideo ne abiens a vobis Ecclesiam Dei in ambiguo, hoc est in suspenso, dimitterem, aut oves Christi non verus pastor silentio relinquerem, necessarium duxi bas pro me vicarias vestrae dirigere sanctitati : in quibus non sine lacrymis peto, hortor, moneo, et satis abundeque obtestor per Dei majestatem, et per tremendum judicii diem, atque adventus Christi terribilem claritatem, ut fixius teneatis catholicam fidem, asserentes Filium Patri esse æqualem, et Spiritum sanctum eamdem habere cum Patre ei Filio deitatem e. Servate itaque unici baptismatis gratiam, custodientes chrismatis unctionem i. Nemo post aquam revertatur ad aquam, renatus ex aqua. Nutu enim Dei sal ex aqua conficilur; sed si in aquam redactum fuerit, omnis species ejus confestim evacuatur. Unde non immerito Dominus in Evangelio ait : Si sal infatuatum fuerit, in quo salietur (Matth. v, ł3)? Et utique hoc est infatuari, velle secundo condiri, cum semel factum sufficiat. Non audistis Christum dicentem : Qui semel totus eat, non habet necessitatem 47 iterum lavandi (Joan. XIII, 10) ? Ideoque, fratres, et filii, filiæquæ meae in Domino, non vos contristet absentia mea, quia si catholicae disciplinae adhaereatis, ego vos nec longinquitate aliqua obliviscar, nec morte a vobis divellar g. Scitote quia quocumque me fecerint dividi agones, mecum est palma . si ad exsilium abiero, beati Joannis evangelistse exemplum habeo; si ad mortis exi'ium, Vivere mihi Christus est, et mori lucrum (Philipp. I, 21). Si rediero, fratres, implebit Deus desiderium vestrum. Attamen sufficit modo, quod vobis non tacui : monui, instruxi, quomodo potui; ideoque immunis sum a sanguine omnium pereuntium ; et scio quia adversus eos legentur litteræ istae ante tribunal Christi, cum venerit reddere unicuique secundum opera sua. Si reversus fuero, fratres, videbo vos in hac vita : si non reversus fuero, videbo vos in futura. Dico tamen vobis, Valete. orate pro nobis, ct jejunate: quia jejunium et eleemosyna semper Dominum ad misei icordiam deflexerunt. Mementote esse scriptum in Evangelio : Nolite 'timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere : timete autem eum, qui postquam occiderit corpus, habet potestatem et animam et corpus perdere et mittere in gehennam (Matth. x, 2). >

Ductus itaque sanctus Eugenius ad regem, cum illo Arianorum episcopo pro fide catholica decertavit. Cumque cum de sanctae Trinitatis mysterio potentissime devicisset, et insuper multas per eum virtutes Christus ostenderet, in majorem insaniam idem episcopus, invidia inflammante, succenditur. Erant enim tunc temporis cum sancto Eugenio viri prudentissimi atque sanctissimi, Vindemialis h et Longinus ephcopi, pares gradu, et virtute non impares. Nam sanctus Vindemialis eo tempore ferebatur mortuum suscitasse; Longinus autem multis infirmis salutem tribuit. Eugenius quoque non solum visibilium oculorum caecitatem, sed etiam mentium depellebat. Quod cernens ille nequam Arianorum epicopus, vocatum ad se quemdam hominem, ab illo quo ipse vivebat errore 48 deceptum, ait: Non patior, quod hi episcopi multa in populo signa depromunt, illosque cuncti me neglecto sequuntur. Acquiesce nunc his quae præcipio, et acceptis quinquaginta aureis, sede in platea, perquam nobis est transitus, et manum super clansos oculos ponens, me prætereunte cum reliquis, exclama in magna virtute, dicens : Te, beatissime Cyrola, nostrae religionis antistes, deprecor, ut re. spiciens manifestes gloriam ac virtutem tuam, ut oculos meos aperiens merear lucem videre quam perdidi. Qui jussa complens, residensque in platea, transeunte hæretico cum sanctis Dei, iste qui Deum irridere cogitabat, exclamat in magna virtute, dicens : Audi me, beatissime Cyrola; audi me, sancte sacerdos Dei : respice caecitatem meam. Experiar ego medicamenta quae saepe caeci reliqui a te meruerunt, quae leprosi experti sunt, quae ipsi etiam mortui praesenserunt. Adjuro te per ipsam virtutem quam habes, ut mibi desideratam restituas lucem, quia gravi sum caecitate percussus. Veritatem enim nesciens, verum dicebat : quia caecaverat eum cupi- ditas, et virtutem Dei omnipotentis irridore per pecuniam aestimabat. Tunc haereticorum episcopus paululum se divertit, quasi in virtute triumphati rus, elatus vanitate atque superbia, posuit manum suarn super oculos ejus, dicens : Secundum fidem nostram, qua recte Deum credimus, aperiantur oculi tui. Et mox ut hoc nefas erupit, risus mutatur in planctum, et dolus episcopi est patefactus in publico : nam a tantus dolor oculos miseri illius invasit, ut eos digitis vix b comprimeret, ne creparent. Denique clamare cœpit miser, ac dicere : Vae mihi misero, quia seductus sum ab inimico legis divinae. Vae mihi, quia Deum per pecuniam irridere volni, et quinquaginta tureos accepi, ut hoc facinus perpetrarem. Ad episcopum autem aiebat: Ecce aurum tuum, redde lumen meum, quod dolo tuo perditi. Vosque rogo, gloriosissimi Christiani, ne despiciatis miserum, sed velociter succurrite pereunti. Vere enim cognovi, quia Deus 49 non irridetur (Gal. VI, 7). Tunc sancli Dei misericordia moti: Si, inquiunt, credis, omnia possibilta sunt credenli (Marc. IX, 22). At ille clamabat voce magna : Qui non crediderit Christum, Filium Dei et Spiritum sanctum æqualem habere subsLautiam atque deitatem cum Deo Patre, hodie quae ego perfero patiatur. Et adjecit: Credo Deum Patrem omnipotentem, credo Filium Dei Christum Jesum aequalem Patri, credo Spiritum sanctum Patri et Filio consubstantialem alque coaeternum. Hxc illi audientes, et se invicem honore mutuo praevenientes, oritur inter eos sancta contentio, quis oculis ejus signum beatae crucis imponeret. Vindemialis vero ac Longinus Eugenium, ille autem econtra eos exorat ut manus imponerent cæco. Quod cum fecissent, et manus suas super caput ejus tenerent, sanctus Eugenius crucem super oculos caeci faciens, ait: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti veri Dei, quem trinum in una eequalitate atque omnipotentia confitemur, aperiantur oculi tui. Et statim ablato dolore, ad pristinam rediit sanitatem. Manifestissime autem patuit per hujus caecitatem, qualiter haereticorum episcopus oculos cordium misero assertionis suae velabat amictu, ne veram lucem ulli liceret fidei oculis contemplari. 0 miserum, qui non ingressus per januam, id est per Christum, qui est janua vera, lupus magis gregi quam custos effectus est; et pacem c fidei quam in credcntium cordibus debuerat accendere, pravitate cordis sui conabatur exstinguere. Sancti vero Dei alia signa in populis multa fecerunt, et erat vox una populi dicentis : Verus Deus Pater, verus Deus Filius, verus Deus Spiritus sanctus, una fide colendus, uno timore nletuendus, eodemque honore venerandus. Nam quae Cyrola asserit, falsa esse cunctis est manifestum.

Videns autem Honoricus rex, assertiones suas per s anctorum fidem gloriosam taliter denudari, nec erigi sectam erroris, sed potius destrui, fraudemque 50 pontificis sui in hoc scelere fuisse detectam, sanctos Dei post multa tormenta, post equuleos, post flamnas, post ungulas, jussit interfici. Beatum vero Eugenium decollari jussit, sub ea specie, ut si in ea hora qua ensis super cervicem ejus incumbebat, non reverteretur ad haereticorum sectam, non occideretur, ne eum pro martyre excolerent Christiani, sed exsilio damnaretur : quod ita factum esse manifestum est. NaM cum imminenti morte, interrogatus fuisset, si mori pro fide catholica destinaret, respondit: Hæc enim est sempiterna vita, pro justitia mori. Tunc suspenso gladio, apud Albigensem Galliarum urbem exsilio deputatus est: ubi et finem vitae praesentis fccitd. Ad cujus nunc sepulcrum multae virtutes creberrime ostenduntur. Sanctum vero Vindemialem gladio percuti praecepit. Quod ita impletum est in hoc certamine. Octavianus vero archidiaconus, et multa millia virorum ac mulierum hanc tidem asserentium, interempta atque debilitata suut. Sed pro amore gloriae, nihil erant haec supplicia confessoribus sanctis, qui in paucis vexati, in multis bene se noverant disponendos ( Sap. III, 5), juxta illud Apostoli: Quia non sunt condignæ passiones hujus temporis ad (uturam gloriam, quai revclalur in sanctis (Rom. VIII, 18). Multi tunc errantes a fide, accipientes divitias, in. seruerunt se doloribus multis : sicut infelix ille episcopus, nomine Revocatus, eo tempore est revocatus a fide catholica. Tunc c et sol teter apparuit, ita ut vix ab eo pars vel tertia eluceret : credo, pro tantis sceleribus et effusione sanguinis innocentis. Honoricus vero post tantum facinus, arreptus a daemone, qui diu de sanctorum sanguine pastus fuerat, propriis se morsibus laniabat : in quo etiam cruciatu vitam indignam justa morte finivit. Huic Childericus i successit, quo defuncto, Gclesimiris regnum suscipit. Ipse quoqne a republica « superatus, vitam principatumque finivit : et sic regnum decidit Vandalorurn.

51 I V. Multae enim haereses eo tempore De! Ecctesias impugnabant, de quibus plerumque ultio di. vina data est. Nam et Athanaricus Gotthorum rex magnam excitavit persecutionem : qui multos Christianorum, diversis poenis affectos, gladio detruncabat; sed b et nonnullos exsilio datos, fame variisque cruciatibus enecabat. Unde factum est, ut imminente judicio Dei, pro effusione sanguinis justi a regno expelleretur, et esset exsul a patria, qui Dei Eccle. sias impugnabat. Nunc vero ad superiora redeamus.

V. Igitur rumor erat Chunos a in Gallias velle prorumpere. Erat autem tunc temporis apud Tungros oppidum Aravalius b eximiae sanctitatis episcopus, qai vigiliis ac jejuniis vacans, crebro lacrymarum imbre perfusus, Domnini misericordiam precahalur, ne unquam gentem hanc incredulam, sequc semper indignam, in Gallias venire permitteret. Sed sentiens per spiritum, pro delictis populi, sibi hoc non fuisse concessum, consilium habuit expetendi c urbem Romanam; scilicet, ut adjunctis sibi apostolicæ virtutis patrociniis, quae humiliter ad Dominum flagitabat, mereretur facilius obtinere. Accedens ergo ad beati apostoli tumulum, deprecabatur auxilium bonitatis ejus, in multa abstinentia, maxima inedia se consumeus; ita ut biduo triduoque sine ullo cibo potuque maneret, nec esset intervallum aliquod, in quo ab oratione cessaret. Cumque ibi per multorum dieruln spatia in tali afflictione moraretur, fertur hoc a beato apostolo accepisse responsum : Quid me, vir sanctissinie, 52 inquietas ? Ecce enim apud Domini deliberationem prorsus sancitum est Chunos in Gallias advenire, easque maxima tempestate debere depopulari. Non igitur sume consilium , accelera veloci. ter, ordina domum tuam, sepulturam compobe: require linteamina munda. Ecce enim migrabis a corpore, nec videbunt oculi tui mala quæ facturi suni Chuni in Galliis, sicut loculus est Dominus Dens noster. Hoc a sancto apustolo pontifex responso suscepto, iter accelerat, Galliasque velociter repetit : veniensque ad urbem Tungrorum, quae erant necesMaria sepulture secum citius levat: valediceusque I clericis, ac reliquis civibus urbis, denuntiat cum fletu et lamentatione, quia non visuri essent ultra faciem illius. At illi cum ululatu d magno et lacrymis eum prosequentes, supplicabant humili prece, dicentes : Ne derelinquas nos, pater sancte; ne obliviscaris nostri, pastor bone. Sed cum eum fletibus revocare non possent, accepta benedictione cum oscutis redierunt. Hic vero ad Trajectensem • urbem accedens, modica pulsatus febre recessit a corpore ; ablutusque a fidelilJus, juxta ipsum aggert m pubucum est sepultus. Cujus beatum corpus qualiter post multorum temporum spatia sit translatum, in libro t Miraculorum scripsimus.

VI. Igitur Chuni a Pannoniis egressi, ut qnidarn ferunt, in ipsa sancti Paschæ vigilia , ad Mettensem urbem, reliqua depopulando, perveniunt, tradentes urbem incendio, et populum in ore gladii trucidanres, ipsosque sacerdotes Domini ante sacrosancta 53 altaria perimentes. Nec remansit in ea locus inustus, præter oratorium beati Stephani primi martyris ac levitæ. De quo oratorio, quae a quibusdam audivi, narrare non distuli. Aiunt enim, priusquam hi hostes venirent, vidisse se viram fidelem in visu, quasi conferentem cum sanctis apostolis Petro ac Paulo, beatum levitam Stephanum de hoc excidio, ac dicentem : Oro, domini mei, ut non permittatis obtentu vestro Mettensem urbem ab inimicis exuri, quia locus in ea est in quo parvitatis meæ pignora I continentur : sed potius sentiant se populi aliquid me posse cum Domino. Quod si tantum facinus populi supercrevit, ut aliud fieri non possit, nisi civitas tradatur incendio; saltem vel hoc oratorium non cremetur. Cui illi aiunt: Vade in pace, dilectissime frater, oratorium tantum tuum carebit incendio. Pro urbe vero non obtinebimus, quia Dominicæ sanctionis super eam sententia jam processil. Invaluit enim peccatum populi, et clamor malitiae eorum ascendit coram Deo : ideo civitas hæc cremabitur incendio. Unde procul dubio est, quod horum obtentu urbe vastata, oratorium permansit illæsum.

VII. Attila vero Chunorum rex, a Mettensi urbe egrediens, cum multas Galliarum civitates opprimeret, Aurelianis aggreditur, eamque maximo arietum impulsu nititur expugnare. Erat autem eo tempore beatissimus Anianus, in supradicta urbe episcopus, Vir eximiæ prudentiae, ac laudabilis sanctitatis, cujus virtutum gesta nobiscum fideliter retineatur b. Cumque inclusi populi suo pontifici quid agerent , acclamarent, ille fisus in 54 Deo, mouet omnes in orationem prosterni, et cum lacrymis praesens semper in necessitatibus Domini auxilium implorare. Denique his ut praeceperat deprecantibus, ait sacerdos: Aspicite de muro civitatis, si Dei miseratio jam succurrat. Suspicabatur enim per Domini misericordiam Aetium advenire, ad quem et Arelatem abierat prius, suspectus futuri. Aspicientes autem de muro, nominem viderunt. Et ille : Orate, inquit, fideliter , Dominus enim liberabit vos hodie. Orantibus autem illis ait: Aspicite iterum. Et cum aspexissent, neminem viderunt qui ferret auxilium. Ait eis tertio : Si fideliter petitis, Dominus velociter adest. At a illi eum fletu et ejulatu magno Domini misericordiam implorabant. Exacta quoque oratione, tertio juxta senis imperium aspicientes de muro, viderunt a longe quasi nebulam de terra consurgere. Quod renuntiantes, ait sacerdos: Domini auxilium est. Interea jam trementibus ab impetu arietum muris, jamque ruituris, ecce Aelius venit, et Theodorus b Gotthorum rex, ac Thorismodus filiusejus cum exercitibus suis ad civitatem accurrunt, adversumque hostem ejiciunt, repelluntque. Itaque liberata obtentu beati antistitis civitate, Attilanem fugant, qui Mauriacum c campum adiens, se præcingit ad belluni. Quod hi audientes, se contra eum viriliter præparant.

His diebus Romam sonus adiit, Aetium .n maximo discrimine inter phalangas hostium laborare. Quo audito uxor ejus anxia atque ,rnoesla , assidue basilicam sanctorum Apostolorum adibat, atque ut virum suum de hac via reciperet d 55 sospitem precabatur. Quæ cum die noctuque hæc ageret, quadam nocte homo pauperculus, crapulatus a vino, in an- gub basilicæ beati Petri apostoli obdormivit. Clausis autem ex more ostiis, a custodibus non est ejectus : de nocte vero consurgens, relucentibus per tota aedis spatia lychnis, pavore perterritus, quaerit aditum foris ut evaderet l a. Verum ubi prinii atque alierius ostii claustra pulsat, et oberata cuncta cognoscit, solo decubuit, trepidus præstolans loclun, utconvenientibus ad matutinos hymnos populis, laic liber abscederet. Interea vid t duas personas se, invicem venerabiliter salutantes, soNicitosque de sttisesse prospeliiatibus. Tunc qui erat senior, ita exorsus est: Uxoris Aetii lacrymaas diutius sustinere non patior. Petit enim assidue, ut virum suum de Galliis reducam incolumem, cuin aliud exindc fuisset apud divinum judicium præfinitum: sed tamen obtinui immensam pietatem pro vita illius. EI ecce nunc illuc propero, viventem eum exinde reducturus. Verumtamen ob- testor, ut qui hæc audierit sileat, arcanumque Dei vulgare non audeat, ne pereat velociter a terra. Ille autem hæc audiens, silere non potuit: sed mox illucescente coelo, omnia quæ audierat matrifamiliæ pandit: expletisque sermonibus lumine caruit ocutorum.

Igitur Aetius cum Gotthis Francisque conjunctus , adversus Attilanem confligit. At ille ad internecionen vastari suum cernens exercitum, fuga dilabitur. Theodorus vero Golthorum rex huic certamini succubuit. Nam nullus alnhigat Chunorum exercitum obtentu memorati antistitis fuisse fugatum. Verumtamen Aetius patricius cum Tkorismodo victoriam obtinuit, hostesque delevit. Expleioque bello, ait Aetius Thorismodo : Festina velociter redire in patriam, ne insistene germano, patris regno priveris. Hæc ille audiens, cum velocitate discessit, quasi 56 anticipaturus fratrem, et prior patris cathedram adepturus. Simili et Francorum regem b dolo fugavit. Illis autem recedentibus, Aetius spoliato campo, victer in patrialn cum grandi est reversus spolio. Attila vero cum paucis reversus est, nec multo post Aquileia a Chunis capta, incensa atque diruta, Italia pervagata atque subversa est. Thorismodus, de quo supra meminimus, Alanos c bello edomuit: ipse deinceps, post multas lites et bella, a fratribus oppressus ac jugulatus interiit d.

VIII. Igitur his ita digestis ac per ordinem expletis, quid de Aetio supra menlorato Renati Frigeridi ' narrat Historia tacerc nefas putavi. Nam cum in dnodecimo Historiarum libro referat, post divi Honorii excessum, Valentinianum puerulum, uno tautum lustro peracto, a consobrino Theodos o imperatorem fuisse creatum, et apud urbem Romam tyranmun Joannem in imperium surrexisse, legatosque ejus a Cæsare dicat fuisse despectos, adjecit: i Itum haec ita gereremur, legati ad tyrannum reversi sunt, mandata atrociora portantes f : quibus permotus Joannes, Aetium id temporis curant palatii gerentem, cum ingenti auri pondere ad Chunos transmittit, notos sibi obsidiaLns sui tempore, et fami iari ainicitia devinctos, cum mandatis hujusmodi : Cum primum partes adversæ Italiam ingressae forent, ipsi a tergo adorirentur , se a fronte venturum. Et quia de hoc viro consequenter plura memoranda sant, ejus genns moresque ordiri placet. Gaudentius pater, Scythiæ I provinciae primoris loci, a domesticain exorsus militiam, usque ad magisterii equitum culmen provectus est. Miter Itala, nobilis ac locuples femina. Aelius filius, a puero praetorianus, tribu; annis Alarici obses, dehinc Chunorum; post haec Carpilionis gener, ex comite domesticorum , et Joannis curam palatii 57 gerere cœpit. Medii corporis, virilis habitudinis decenter formatus, quo neque infirmitudini csset neque oneri, animo alacer, membris vegetus , eques promptissimus, sagttarum jactu peritus, conto impiger, bellis aptissimus, pacis artibus celebris; nullius avaritiæ, minimae cupiditatis, bonis animi præditus, nee impulsoribus quidem pravis ab instituto suo devians, injuriarum patientissimus , laboris appetens, impavidus periculorum , famis sitisque atque vigiliarum tolerantissimus. Cui ab ineunte ætate prædictum liquet, quantæ potentiue fatis desiinaretur, temporibus suis locisque celebrandus. i Hæc suprad ctus historiographus de Aetio narrat. Aduhus autem Valentinianus imperator, metuens ne se per tyr nnidem Aetius opprimeret, eum nullis causis exstantibus interemit. Ipse postmodum Augustus, dum in Campo Martio pro tribunali residens, concionaretur ad populum, Occylla buccellarius Aetii ex adverso veniens, eum gladio perfodit. Talis utrisque exsiitt finis b.

IX. I)e Francorum vero regibus , quis fuerit primns a muniis ignoratur. Nam cum multa de eis Sulpicti Alexandri i narret lIistoria , non tamen regem primum eorum ullatenus nominat, sed duces eos habuisse dicit : quæ tamen de eisdem refrrai, memorare videtur. Nam cum dicit Maximum intra Aqui- , leiam, amissa omni spe imperii, quasi amentem residere, adjungit: t Eo tempore Genubaude • , Marcomere, et Sunnone ducibns, Franci in Germaniam . prorupere, ac pluribus mortalium limite irrupto caesis, fertiles maxime pagos depopulati, ASrippinensi etiam Coloniæ metum incussere. Quod uhi Treveris perlatum est, Nannenus b et Quintinus militiæ magistri, quibus infantiam lilii et defensionem Galliarum Maximus commiserat, collecto exercitu apud Agrippinam couvenere. Sed onusti præda hostes, provinciarum opima depopulati, Rhenum transiere, pluribus suorum in 58 Romano relictis solo, ad repetendam depopulationem pararis, cum quibus congressus Romanis accommodus fuit, mul- tis Francorum apud Carbonariam c ferro peremptis. Cumque consultaretur de successu, an in Franciam transire deberent. Nannenus abnuit, quia non inparatos et in locis suis indubie fortiores tuturos scirbat. Quod cum Quintino et reliquis viris militaribus displicuisset, Nauneuo Mogontiacum reverso, Quinlinus cum exercitu circa Nivisium d castellum Rhenum transgressus , secundis a fluvio castris, casas habitatoribus vacuas atque ingentes vicos destitutos offendit. Franci enim , simulato metu, se in remotiores saltus receperant, concidibus per extrema silvarum procuratis. Itaque universis domibus exustis , in quas saevire stoliditas ignava victoriae consummationem reponebat, noctem sollicitam milites sub armorum onere duxerant. Ac primo diluculo, QuinUno praiii duce ingressi saltus, in medium fere diem i implicantes se erroribus viarum , toto pervagati sunt: tandem cum ingentibus septis omnia a solido clausa offendissent, in palustres campos, qui silvis jungebantur, prorupere: molienlihus e, hostium rari apparuere: qui conjunctis arborum truncis, vei concidihus superstantes, velut e fastigiis turrium , sagittas tormentorum ritu effudere illitas herbarum venenis, ut summae cuti, neque lethalibus inflicta locis vulnera, haud dubix mortes sequerentur. Dehinc majori multitudine hostium eircumfusus esercitus, in aperta camporum, quae libera Franci reliquerant, avide effusus est: ac primi equites voraginibus immersi , permixtis hominum jumentorumque corporibus, ruina invicem suorum oppressi sunt. Pedites etiam, quos nulla onera equorum calcare. rant, implicati limo, aegre explicantes gressum, rursus se, qui paulo ante vix emerserant, silvis trepidanles occulebant. Perturbatis ergo ordinibus, caesae tegiones, Heraclio Jovinianorum I 59 tribuno, ac pene omnibus qui militibus praeerant, exstinctis , paucis effugium tutum nox et latibula silvarum præstitere. » Haec in tertio Historiæ libro narravit.

In quarto vero libro, cum de interfectione Victoris filii Maximi tyranni narraret, ait : c Eo tempore Carieno et Syrus in locum Nanneni subrogati, in Ger- Inania cum exercitu opposito Francis diversabantur. i Et post pauca, cum Franci de Germania prædas tulissent, adjecit: « Nihil Arbogastes differre volens, commonet Caesarem pœnas debitas a Francis exigendas, nisi universa quae superiori anno cæsis legionibus diripuerant, confestim restituerent, auctoresque belli traderent, in quos violatæ pacis perfidia puniretur. i Hæc acta, cum duces essent, retulit, et deinceps ait : c Post dies pauculos, Marcecmere et Sunnone Francorum regalibus, transacto cursim colloquio, impetratisque x .ex more obsidibus, ad hiemandum Treveris concessit. > Cum aufem eos regales vocet, nescimus utrum reges fuerint, an vices tenuerint regum. Idem tamen scriptor, cum necessitates Valentiniani Augusti commemorat, hac adjungit: < Dum diversa in Oriente per Thracias la geruntur, in Gallia status publicus perturbatur. Clauso apud Viennam palatii aedibus principe Va- lenliniano, et pene infra privati modum redacto , militaris rei cura Francis satellitibus tradita , civilia 60 quoque officia i transgressa In conjurationen. Arbogastis: nullusque ex omnibus sacrainentis militi;e obstrictis reperiebatur, qui familiari principis sermoni aut jussis obsequi auderet. Dehinc refert, quod eodem anno Arbogastes Sunuonem et Marcomerem subregulos Francorum gemilibus odiis J insectans, Agrippinam rigente maxime hieme petiit: ratus tuto omnes Franciae recessus penetrandos urendosque, cum decussis foliis nudae atque arentes silvie insidiantes occulere non possent. Collecto ergo exercitu, transgressus Rhenum k,Bricteros ripae proximos, pagum 1 etiam quem Chamani incolunt, depopulatus est, nullo unquam occursante, nisi quod pauci ex Ainpsuariis et Chattis Marcomere duce in ulterioribus collium jugis apparuere. > Iterum hic relictis tam ducibus quam regalibus, aperte Francos regem * hahere designat, hujusque nomen prætermittens, ait: < Debinc Eugenius tyrannus suscepto expeditionali procinctu, Rheni limitem petit, ut cum Alamannorum et Fraucorum regibus, vetustis fœderihus ex more initis, immensum ea tempestate exercituin gentibus feris ostentaret. i Hæc suprascriptus historiographus de Francis disseruit.

Reualus Profuturus Frigeridus, cujus jam supra meminimus, cum Romam refert a Gouhis captam atque subversam, 61 ait : < Interea Respeudial rex Alamannorum b, Goare ad Romanos transgresso, de Rheno agmen suorum convertit, Vandalis Francorum bello laborantibus, Godegiailo rege absumpto, acie viginti ferme millibus ferro peremptis, cunctis Vandalorum ad internecionem delendis, ni Alanorum vis in tempore suovenisset. i Movet nos hæc causa, quod cum aliarum gentium reges nominat, cur non nominet et Francorum. Tamen cum ait, quod Constantinus, assumpta tyrannide, Constantium filium ad se de Hispaniis venire jussisset, vta disseruit : « Accito Constantinus tyrannus de Hispaniis Constante tilio, itemque tyranno, quo de summa rerum consultarent praesentes, factum est ut Constans, instrumento aulæ et conjuge sua Cresar-augusta dimissis, Gerontio intra Hispanias omnibus creditis , ad patrem continuato itinere decurreret. Qui ubi in unum venere, interjeciis dicbus plurimis, nullo ex ltalia metu, Constantinus gulae et ventri deditus, redire ad llispanias filium monet. Qui præmissis agminibus, dum cum patre resideret, ab Hispania nuntii commeant, a Gerontio Maximum, unum e elientibus suis, imperio præditum, atque in se comitatu gentium barbararum accinctum parari. Quo exterriti, Edobeceo c ad Germanas gentes præmisso, Constans, ut prefectus jani Decimus d Rusticus ex officiorum magisrro petunt Gallias cum Francis et Alamannis, omnique militum manu, ad Constant num jamjamque redituri. Item cum Constantinum obsidcri scribit, ili dit it: V is dum quartus obsidionis Constantini mensis agebatur, cum repente ex ulteriori Gallia nuntii veniunt, Jovinum assumpsisse ornatus regios, et cum Burgundionibus, £2 Alamannis, Francis, Alanis, omnique exercitu imminere obsidentibus. Ita acceleratis moris, rescrata urhe Constantinus dcditur. Con'esUmque ad Italiamdirectus, missis a principe obviam percussoribus, sup a Min ium flu- men capite truncatus est. Et post pauca idem refert: Hisdem diebus prælectus tyrannorum Decimos Rusticus , Agroetius ex primicerio notariorum Jovini •, multique nobiles apud Arvernos capti a ducibus Honorianis,, et crudeliter interempti sunt. Treverorum civitas a Francis drepta, incensaque est secunda irruptione. i Cum autem Asterius codicillis imperialibus patriciatum sortitus fuisset, hæc adjungit: i Eodem tempore Castinus domesticorum comes, expeditine in Francos suscepta, ad Gallias mittitur. > Hæc hi de Francis dixere. Orosius autem et ipse historiographus in septimo operis sui libro f. itu commemorat: < Stilico congregatis gentibus Francos proterit, Rhenum transit, Gallias pervagatur, et ad Pyrenaeos usque perlahitur. i Hancnobis notitiam de Francis memorati historici reliquere , regibus non nominatis. Tradunt enim multi cosdem de Pannonia fuisse digressos. Et primun. quidem littora Rheni amnis incoluisse s : dehinc transacto Rheno, Thoringiam h transmeasse: ibique juxta pagos vel civitates, rrges crinitos super se creavisse , de prima, rt ut ita dicam, nobiliori suorum familia. Qnod postea prohatum Chlodovechi a victoriæ tradidere, idque in sequenti digerimus. Nam et in consularibus legimus Theodomerem regem Francorum, filium Richimeris quondam b , ut Aschilam matrem ejus, gladio interfectos. Ferunt etiam tunc Chlogionem utilem ac nobilissimum in gente sua, regem 63 Francorum fuisse, qui apud Dispargum c castrum habitabat, quod esc in terminn Thoringoruln. In Iris autem partibus, id est ad meridionalem plagam, liahitabant Romani usque Ligerim fluvium. Ultra Ligerim vero Gouhi dominabantur. Burgundiones quoque Arianorum sectam sequentes, habitahaut trans Rhodanum, qui adjacet civitati Lugdunensi. Chlogio autem missis exploratoribus ad urbem Camaracum, perlustrata omnia ipse secutus , Romanos proterit, civitatem apprehendit : in qua paucum tempus residens, usquc Suminam fluvium occupavit d. De hnjus stirpe quidam Merovechum regem fuisse asserunt, cujus fuit filius Chi!dericul.

X. Sed hæc generatio fanaticis semper cultibus visa est obsequium praebuisse, nec prorsus agnovere Deum : sibique silvarum atque aquarum, avium, bestiarumque, et aliorum quoque elementoruin finxere formas, ipsasque ut Deum colere, eisque sacrificii delibare consueti. 0 si eorum fibras cordiUm vox illa terribilis attigisset, quæ per Moysem populo locuta est, dicens : Non tint tibi dii alii prælier me. Non facies tibi sculptile, neque adorabit omne. similitudinem quæ in caelo est, et quæ in terra, et quos versantur in aquis : non facies ea, et non colet ea • (Exod. XX, 3-). Et illud : Dominum Deum tuum adorabis, et illi .oli serviet, ac per nomen ejus jurabis (Deut. vi, i3). Quid si intelligere potuissent quae pro vituli conflatilis veneratione Israeliticum populum ultio subsecuta compresserit, cum post epulum et cantica, post luxurias atque saltationes, cum ore immundo proferrent de eodem sculptili : Hi 64 sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Ægypti .Exod. xxn, 4): cecidere ex eis viginli quatuor millia hominum. Quid de his qui imitati Beelphegor cum Moabitidibus scortis commixti, a proiimis caesi , prostrati suut ? In qua plaga Phinees sacerdos, interemptis adulteris, sedavit furorem Dui (Num. xxv, i et 5) , et reputatum est illi ad justitiam (Psal. cv, 31). Quid si et illa eorum auribus illata fuissent, quae Dominus per David intonat, dicens : Quia omnes dii gentium dcemonia, Dominus autem cælos jecit (Psal. xcv, 5). Et, Simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum hommum : similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. cxm, 4, 8, et Psal. CXXXIV, 15, 18). Vel Hlud : Confundantur omnes qui adorant sculptile, et qui gloriantur in simulacris suis (Psal XCVI, 7). Et iterum quod Habacuc propheta testalur, dicens : Quid prodest sculptile quod sculpserunt. Illud finxerunt; illud conflatile fantasna f mentium esf. Hoc autem productio auri, et argenti, et omnis spiritus non eat in eia : Dominus autem in templo sancto suo : sileat a I facie ejus universt terra (llabac. II, 18-20). Sed et alius propheta dicit : D i qui cœlum et terram non fecere, pereant a terra et de his quæ sub cœlis sum h (Jerem. x. 11). Item illic : Hæc dicit Dominus, creans cœlos, ipse Deus formans terram, et quæ in ea sunt: ipse pla- stes ejus, non in vanum fundavit eam, ut habitaretur creavit eam (Isai. XLV, 18). Eyo Dominus, hoc mihi nomcn cst, gloriam meam alteri non dabo, neque virtutem meam sculptilibus, quæ ab mitio transiere (Isai. XLII, 8). Kt alibi : Nunquid i sunt i t sculptilibus gen. tium qui pluant (Jerem. XIV, 22)? Et per Isaiam iterum dicit : Ego primus et novissimus i, et absque me non est Deus, et formator, quem ego non noverim. Plastæ idoli omnes nihil sunt, et amantissima eorum nou proderunt eis. Ipsi sunt testes eorum, quia 65 nun vident neque intelligunt, et confundantur It in eis : ecce omnes participes ejus confundentur; fabri enim sunt ex hominibus. b Quis formavit deum, et sculptile conflavit ad niliil utile? in pruMia et malleis formavit illud, et operatus eat in brachio fortitudinis suæ. Similiter et artifex lignarius in circino tornavit illud, et fecit imaginem viri, quasi speciosi hominis habitantis in domo. Succidit tignum, operatus est, fecit sculptile, et adorarit ut deum : clavis et malleis compaginavit, ut non dissolvatur. Portata tolluntur I, quia incedere non va. lent; reliquum nero ligni, factum est hominibus in focum, et calefacti sunt. Ex alio vero deum fecit, et sculpti/e sibi : curvatur ante illud, et adoravit illud a, et obsecrat dicens : Libera me, quia deus meus es tu. Medietatem ejus igni combussi, et coxi super carbones ejus panes; coxi carnes, et comedi, et dereliquo ejus idolum faciam. Ante truncum ligni procidam e : para ejus cinis est. Cor insipiens adoravit illud, et nontiberavit animam suam f: neque dicit, forte mendavium est in dextra mea (Isai. XLIV, 6-20). Hæc autem Francorum generatio non intellexit primum, intellexerunt autem postea, sicut sequens historia narrat.

XI. Avitus enim unus ex senatoribus, et, lit valde manifestum est, cis Arvernus, eum Romanum ambisset imperium, luxuriose agere volens, a senatoribus projectus 8, apud Placentiam urleni episcopus ordinatur. Comperio autem, quod adhuc indignans senatus vita eum privare vellet, basilicam sancti Julinni Arverni martyris cum multis muneribus expetivit: sed impleto in itinere vitae cursu, obiit, delatusque ad Brivatensem vicum, ad pedes antedicti martyris cst sepultus : cui Martianus [Forte Majorianus] successit. In Galliis autem Ægidius ex Romanis magister militum datus h est.

XII. Childericus vero cum esset nimia in luxuria dissolutus, et regnaret super Francorum gentem , «œpit filias eorum sluprose detrahere. 66 Illi quoque ob hoc indignantes, de regno eum ejiciunt. Comperto autem quod cum etiam interlicere vellent, Thoringiam petiit, relinquens ibi hommetn sibi carum i, qpi virorum furentium animos verbis lenibus mollire possit, dans etiam signum quando redire possit in patriam : id est, diviserunt simnl unum aureum, et unam quidem partem secum detulit Childericus, alian vero amicus ejus retinuit, dicens : Quandoquidem hanc partem tibi misero, partesque conjunctae unum effecerint solidum, tunc tu securo animo in patriam repedabis. Abiens ergo in Thoringiam, apud regen Disinum i uxoremque ejus Basinam latuit : denique Franci, hoc ejecto, Ægidium sibi, quem superius magistrum militum a republica missum diximus, unanimiter regem asciscunt. Qui cum octavo anno super eos regnaret, amicus ille fidelis, pacatis ,occulte Francis nuntios ad Cliildericum , cum parte illa divisi solidi quan retinuerat, mittit. Ille vero certa cognoscens indicia, quod a Francis desideraretur, ip is enam rogantibus, a Thoringia regressus, in regno suo est restitutus. His ergo regnantibus simul, Basina illa, quam supra memoravimus, relicto viro suo, ad Childericum venit. Qui cum sollieite interrogaret, qua de causa ad eum de tanta regione venisset, respond;sse fertur : Novi, inquit, utilitatem tuam, quod sis valde strenuus : ideoque veni ut habitem tecum; nam noveris, si in transmarinis partibus aliquem cognovissem utiliorem te, expetissem utique cohabitationem ejus. At ille gaudens, eam sibi in conjugio copulavit : quae concipiens peperit filium, vocavitque nomen ejus Chlodovechum. Hic fuit magnus, et pugnator egregius.,

XIII. Apud Arvernum vero post transitum sancti Artemii, Venerandus e senatoribus episcopus ordina. c tur: Qualis autem fuerit hic pontifex, testatur Pauttnusk dicens : < Si enim bos videas dignos Domino sacerdotcs, vet Exsuperium 1 67 Tolosae, vel Simplicium Viennæ, vet Amandum Burdegalæ, vel Diogenianum Albigæ, vel Dynamium Ecolismae, vel Venerandum Arvernis , vel Alithium Cadurcis, vel nunc Pegasium Petrocoriis, utcumque se habent sxculi Illata, videbis profecto dignissimos totius sanctitatis ac fidei, religionisque custodes. > Hic in ipsa dominici Natalis vigilia transisse refertur m. Mane autein factu, processio solemnitatis funeris ejus obsequium fuit: post cujus obitum foeda apud cives pro episcopatu intentio * vertebatur. Cumque partes inter se divisæ, alium aliumque erigere vellent, magna collisio erat populis. Residentibus tamen episcopis die dominica, mulier quædam velata atque devoLa Deo , audenter ad eos ingreditur, quæ ait : Audite me, sacerdotes Domini. Scitote enim, quod non est in his beneplacitum Deo, quos hi ad sacerdotium elegere. Ecce enim Dominus hodie ipse sihi providebit antistitem. Itaque nolite conturbare neque collidere pupulum, sed patientes estote parumper: Dominus enim nunc dirigit, qni regat Ecclesiam hanc. Ilis itaque mirantibus hæc verba, subitu Rusticus nomine , qui erat ex ipsa urbis Arvernis dioRcesi presbyter, advenit: ipse enim jam mulieri per visionem fuerat indi- catus. Quo viso ait : En ipsum quem elegit Dominus; ecce qualem vobis Dominus pontificem destinavit: hic ordinetur episcopus. Ilaec ea loquente, omnis populus cuncta intentione pnsiposita, clamavit dignum ac justum esse. Qui in cathedra posims, septimus in eodem loco pontificatus 68 honorem, populo gaudente, suscepit b.

XIV. Apud c urbem vero Turonicam, defuncto Eustoclno episcopo, septimo decimo sacerdotii sui anno, quintus d post beatum Martinum Perpetuus ordinatur. Qui cum virtutes assiduas ad sepulerum ejus fieri cerneret, cellulam quae super cum fabricata fuerat, videus parvulam, indignam talibus miraculis judicavit. Qua submota, magnam ibi basilicam, quae usque hodie permanet, fabricavit e : quae habetur a civitate passus quingentos quinquaginta. Habet in , longum pedes centum sexaginta a, in latum setaginta : hahet in altum usque ad cameram pedes qua. '. draginta quinque; fenestras in ahario b triginta duas, in capso viginti, columnas quadraginta unam. In toto ædificio fenestras quinquaginta duas, columnas centum viginti; ostia octo, tria iit altario, quinque in callo. Solemnitas enim ipsius licætriplici virtule pollet: id est dedicatione templi, translatione corpotis sancti, vcl ordinatione ejus episcopatus. Hanc eniin quarto nonas Julias observahis : depositionem vero ejiis tertio idus Nevembris esse cognoscas. Quod si fideliter celehraveris, et io præsenti sarculo, et in futuro, patrocinia beati antistitis promereberis. EI quoniam camera cellulae illius prioris eleganti opere fuerat fabricata , indignum duxit sacerdos, ul opera ejus deperirent: sed in honore beatorum apostolotum Petri et Pauli alian construxit basilicam, in qua eameram illam affixit. Multas et alias basilicas aedificavit, quæ usque 69 hodie in Christi nomineconslanl.

XV. Eo tempore et basilica beati Symphoriani Augustodunensis martyris ab Eufronio presbytero ædificata est. Et ipse Eufronius, hujus deinceps urbis episcopatum sortitus est 8. Hic euim marmor quod super sanctum sepulcrum beati Martini babetur, cum grandi devotione transmisit.

XVI. Sanctusd vero Namatius, post obitum Rustici epist opi, apud Arvernos in diebus illis octavus erat episcopus. Hic ecclesiam quai nunc constat, et senior infra muros civitatis habetur, suo studio fabricavit, habentem in longum pedes centum quinquagiuta, in latum pedes sexaginta , in altum infra capsum usque eameram, pedes qninquaginta: inante absidem rotundam habens, ab utroque latere a<cellas eleganti constructas opere, totumque ædificium In modum. crucis habetur expositum. Habet fenestras quadraginta duas, culumnas septuaginta, ostia octo. Terror namque ibidem Dei, et claritas magna conspicitur ; et vere plerumque inibi odor quasi aromatum su avissimus advenire a religiosis senlitur. narietes ad altarium, opere sarsurioa, ex multo marmorum genere exornatos habet. Exacto ergo in duodecimo anno beatus pontifex ædificio, Bononiam civitatem Italiæ sacerdotes dirigit, ut ei reliquias sanctornm Vitalis et Agricolæ exhibeant, quos pro nomine Christi Dei nostri, manifestissime crucifixos esse cognovimusb.

70 XVII. Cujus conjux basilicam sancti Stephani c suburbano murorum ædificavit. Qnam cum fucis colorum adornare vellet, tenebat librum in sinu suo, legens hislorias actionum antiquorum d, pictoribus indicans quæ in parietibus fingere deberent. Factum est autem quadam die, ut sedente illa in basilica, ac legente, adveniret quidam pauper ad orationem et aspiciens cam in veste nigra, senio jam provectam , putavit esse unam de egent bus, proluliique quadram panis, et posuit in sinu ejus, et abscessit Illa vern non dedignans munus pauperis, qui personam ejus non intellexit, accepit et gratias egit, reposuilque. hanc suis epulis anteponens, et benedictionem cr ea singulis diebus sumens, donee expi n>a est.

XVIII. Igitur Childericus Aureliairs pugnas egit ; Adouacrius • vero cum Saxonihus Andegavos venit. Magna tunc lues populum deva-tavit. Mortuus est autem i£gidius, et reliquit filium, Syagrium nomine. Quo defuncto, Adouacrius de Andegavo et aliis locs obsides accepit. Britanni de Biturica f a Gotthis expulsi sunt, multis apud Dolensem vicum g peremp is : Paulus vero comes cnm Romanis h ac Franci:, Gotthis bella intulit ct prædas egil. Veniente vero A Adouacrio Audegavis, Childericus rex seqaeuLi die advenit, interemptoque Paulo comite, civitatem obtinuit. Magno ea die incendio domus ecclesiae concremata est1.

XIX. His itaque gestis , inter Saxones atque nomanos bellum gestuin 71 est : sed Saxones terga vertentes, multos de suis, Romanis insequentibus, gladio reliquerunt; insulæ corum cum nullo populo interempto, a Francis captae atque subversæ sunt l. Eo anno mense nono terra tremuit. Adouacrius cum Childerico foedus iniit, Alamannosque, qui partem Italiæ pervaserant, subjugarunt.

XX. Eorichus k autem Gotthorum rex, Victorium ducem super septeni civitates præposuit, anno quarto decimo regni sui. Qui protinus Arvernis adveniens, B civitatem addere voluit: unde et cryptæ l illae usque hodie perstant ad basilicam sancti Juliani, et columnas, quæ sunt in aede positæ, exhiberi jussit. Basilicam sancti Laurentii et sancti m Germani Lica- Hiarensis vici jus:it aedificari. Fuit autem Arvernis annig novem. Super Eucherium n vero senatorem calumnias devolvit: quem in carcere positum nocte extrahi jussit, ligatumque juxta parietem antiquum, ipsum parietem super eum elidi jussit. Ipse vero dum nimium esset in amore mulierum luxuriosus, et ab Arvernis vereretur interfici, Romam anfugit : ibique similem tentans exercere luxuriam, lapidibus est obrutus. Post cujus exeessum regnavit Eorichua annos quatuor : obiit autem anno vigesimo septimo regui sui. Fuit etiam et tunc terræmotus mannus.

XXI. Defuncio0 autem apud Arvernos Namatio episcopo, Eparchius seccessit, vir sanctissimus atque religiosus. Et quia eo tempore ecclesia parvam infra nturos urbis possessionem habebat, ipsi sacerdoti in ipso, 72 quod modo Salutatorium • dicitur, mausio erat, atque ad gratias Deo tempore nocturno reddendas ad altarium ecclesiæ consurgebat. Factum est autem, ut nocte quadam ingrediens, plenam ecclesiam dæmonibus reperiret, ipsumque principem in modum ornatæ mulieris, in throni illius cathedram residentem. Cui ait pontifex : 0 meretrix exsecranda, 'non sufficit tibi loca cuncta variis pollutonibus inficere, adhuc et cathedram :i Domino consecratam faelida sessionis lux accessione coinquinas? Abscede a domo Dei, ne a te amptius polluatur. Cui ait : Et quia luihi meretricis nomen iiupouis, multas libi pa- rabo insidias ob desideria mulierum. Et hæc dicens, sicut fumus evanuit. Verumtamen sacerdos tentatus est per commotionem corporis ad concupiscent'an, b : sed signo crucis sanctæ munitus, nihil ei inimicus nocere potui.. Ferunt etiam ipsum in arce Cantobennic! montis monasterium c collocasse, ubi nunc oratorium est, et ibi se diebus Quadragesimæ sanctae recludebat: die autem Cœnæ dominicae, cum magno psallentio, comitantibus clericis civibusque, ad ecclesiam suam revertebatur. Quo migrante, Sidonius ex praefecto substituitur, vir secundum sæculi dignitatem nobilissimus, et de primis Galliarum senatoribus : ita ut filiam sibi Aviti imperatoris in matrimonio sociaret. Hujus tempore, cum adhuc apud orbem Arvernam Victorius, cujus supra meminimus. moraretnr, fuit in monasterio beati Cyrici d urbis ipsius ab- < bas, Abraham nomine : qui fide 73 atque operibus Abrahæ illius prioris refulgebat, sicut in libro Vitæ ejus scripsimus.

XXII. Sanctus vero Sidonius tantie facundiæ erat, ut plerumque ex Improviso luculentissime quae voluisset, nulla obsistente mora componeret. Contigit autem quadain die, ut ad festivitatem basilicae mo- A nasterii, cujus supra memitinimus, invitatus accederet; ablatoque sibi nequiter libello, per quem sacrosancta solemnia agere consueverat, ita paratus a tempore cunctum festivitatis opus explicuit, ut ab omnibus miraretur, nec putaretur ab astantibus ibidem hominem loculum fuisse, sed angelum. Quod in praefatione libri, quem de Missis ab eo compositis conjunximus, plenius declaravimus. Cum autem esset magnificæ sanctitatis, atque, ut diximus, ex senatoribus primis, plerumque, nesciente conjuge, vasa argentea aufercbat a domo, et pauperibus erogabat. Quod illa cum cognosceret, scandalizabatur in eum : sed tamen dato egenis pretio, species domui restituebat.

XXIII. Cumque f ad officium dominicum fuisset ł mancipatus, et sanctam ageret in saeculo vitam, surrexere contra eum duo presbyteri, et ablata ei omni potestate a rebus Ecclesiae, arctum ei victutn et tenuem. relinquentes, ad summam eum contumeliarn redegere. Sed non longi temporis spatio inullam ejus injuriam divina voluit sustinere clementia. Nam unus ex his nequissimis et ind'gnis dici presbyteris, cum ante noctem minatus fuisset eum de ecclesia velle extrahere k, signum ad matutinas audiens fuisse commotum, fervens helle contra sanctum Dei, surrexit, hoc iniquo corde explere cogitans, quod die praecedente tractaverat. Ingressus autem in secessum suum, dum ventrem purgare nititur , spiritum exhalavit. Exspectabat enim puer aforis cum cereo dominum egressurum. 74. Jamque advenerat lux, et satelles ejus, id est alius presbyter, mittit nuntium, dicens : Venit ne tardaveris, ut quæ nobis die hesterna convenerant, pariter expleamus. Sed cum responsa dare differret exanimis, elevato puer velo ostii, reperit dominum super sellulam secessus defunctum. Unde indubitatum est non minoris criminis hunc reum esse, quam Arium illum, cui similiter in secessu fuere interna deposita per partes inferiores egesta a : quia nec istud sine hæresi potest accipi, ut in Ecclesia non obediatur sacerdoti Dei, cui ad paacendum oves commissae sunt, et ille se ingerat potestati, cui neque a Deo, neque ab hominibusaliquid est commissu n. Dehinc beatus sacerdos, uno adhuc manente nihilominius inimico, suae restituitur potestati. Factum est autem posthæc, ut accedente febre aegrotare coepisset: qui rogat suos, ut eum in ecclesiam ferrent. Cumque illuc illatus fuisset, conveniebat ad eum multitudo virorum ac mulierum, • simulque etiam et infantium plangentium atque dtcentium : Cur nos deseris, pastor bone, vel cui nos quasi orphano: derelinquis ? Nunquid erit nobis post transitum luam vita? nunquid erit postmodum qui nos sapientiæ sale sic condiat ? aut ad domiuici nominis timorem talis prudentire ratione redarguat ? Hæc et his similia pnpulis rum magno fletu dicentibus, tandem sacerdos, Spiritu in se sancto innuente, respondit : Nolite timere , o populi, ecce frater meus Aprunculus vivit, et ipse erit tacerdos rester. Qui noN intelligentes, putubant eum loqui aliquid in exstasi.

Quo migrante b , presbyter ille nequam , alter ex duobus qui remanserat, protinus omnem facultatem Ecclesiae , tanquam ii j;lm episcopus esset, inbians cupiditate, praeoccupat, dicens : Tandeni respexit in me Deus, cognoscens me justiorem esse Sidonio, largitusque 75 est mihi hanc potestatem. Cumque per totam urbem superbus ferretur, adveniente die dominico, qui iinminebat post transitum sancti viri, praeparato epulo, jussit cunctos cives in domo eccle- I siae « invitari: despectisque senioribus, primus recumbit in toro. Cui oblato pincerna poculo, ait: Domine mi, vidi somnium, quod si permittis edicam : Videbam hac nocte dominica, et ecce erat domus magna, et in domo erat thronus positus, in quo quasi judex residebat, cunctis potestate præstantior : cui assistebant multi sacerdotumin albis vestibus, sed et promiscuae popalorum torbæ valde innumerabiles. Verum cum hæc trepidus contemplarer, conspicio eminus inter eos beatum astare Sidonium, et cum presbytero illo libi carissimo,qui ante hos paucos annos de hoc mundo migravit, attente litigantem. Quo devicto, jubet rex ut in imis carceris angustiis retrudatur; ablatoque isto, contra te iterum insur- gere d, dicens te in eo scelere, propter quod ille prior damnatus fuerat, fuisse participem. Veruiu ubi judex, quem ad te transmitteret, sollicite coepit inquirere, ego me inler reliquos occulere caepi , et a , tergo steti, nactans apudmemetipsum, ne forte y rio, qui notus sum homini, millar. Dum hæc mecum tacitus volverem, amotis omnibus remansi tolus in publico: vocatusque a judice, propius accedo. Cut jus virtulem atque splendorem contuens, coepi lie-; bes effectus titubare pra; metu. Et ille : Ne timeas puer, inquit: sed vade, dic presbytero illi : Veni ad respondendam causam, quia Sidonius te accersiri deprecatus est. Tu vero ne moram facias ad eundum, quia sub grandi testilicatione mihi praecepit rex ille tibi haec loqui, dicens : Si tacueris, morte pessima morieris. Hæc eo loquente , exterritus presbyter, elapso de manu calice, reddidit spiritum : ac de reeubitu ablatus mortuus sepulturæ mandatus est, possessurus infernum 76 cum satellite suo. Tale judicium super contumaces rlericos Dominus in hunc praetulit mundum, ut unus Arii sortiretur mortem; alius, tanquamSimon Magus, apostoli sancti oratione ab excelsa arce superbiae praeceps allideretur. Qui nou ambiguntur pariter possidere tartarum, qui simul egerunt nequiter contra sanctum episcopum suum. interea cum jam terror Francorum resonaret in his partibus, et omnes eos ainore desiderabili cuperent regnare, sanctus Aprunculus, Lingonicæ civitatis episcopus *, apud Burgundiones coepit haberi suspectus. Cumque odium de die in diem cresceret, jussum est ut clam gladio feriretur. Quo ad eum perlato nuntio, nocte a castro Divionensi per murum demissus, Arvernis advenit, ibique juxta verbum Domini, quod posuit in ore sancti Sidonii, uu- decimusdatus est episcopus.

XXIV. Sed r tempore Sidonii episcopi magna Burgundiam fames oppressit. Cumque populi per diversas regiones dispergerentur, nec esset ullus qui pauperibus alimoniam largiretur, Ecdicius quidam ex senatoribus, hujus propinquus s, magnam tunc rent in Deo contisusfecisse perhibetur. Nani iuvalescente fame, misit pueros suus cum equis et plaustris per vicinas sibi civitates , ut eos qui hac inopia vexabantursibi adducerent.At illi euntes, cunctos pauperes quotquot invenire potuerunt, adduxere al domum b ejus. Ibique eos per omne tempus s erili tatis pascens, ab interitu famis exemit. Fuereque, ut multi aiunt, amplius quamquatuor millia pro-, miscui sexus. Adveniente autem ubertate, ordinata iterumevectione, unumquemque in locum suum restituit. Post quorum discessum , vox ad cum e cœlis lapsa pervenit, dicens : Ecdici, Ecdici, quia recisti rem hanc, tibi et semini tno panis non deerit in sempiternum : eo quod obedieris verbis meis et famem meam refectione pauperum satiaveris. Quem Ecdicium mirae velocitatis fuisse 77 multi commemorant : nam quadam vice multitudinem Gotthorum cum decem viris fugasse perscribitur a. Sed et sanctus Patiens Lugdunensis episcopus simile huic in ipsa fame populis praestitisse perhibetur beneficium. Exstat exinde hodie apud nos beati Sidonii epistola b, in qua eum declamatorie collaudavit.

XXV. Hujus tempore et Evarix « rex Gothorum , excedens Hispanum limitem , gravem in Galliis SIIper Christianos intulit persecutionem. Truucabat passim perversitati suæ non consentientes, clericos carceribus subigebat : sacerdotes vero, alius dabat eisilio, alios gladio trucidabat. Nam et ipsos sacrotum templorum aditus spinis jusserat obserari, scilicet ut raritas ingrediendi oblivionem faceret fidei. Maxime tunc Novempopulanæ, geminaeque Germa- Diæ d urbes, ab bac tempestate depopulatæ sunt. Exstat bodieque et pro hac causa ad Basilium episcopum nobilis Sidonii ipsius epistola, quæ haec ita loquitur. Sed persecutor non post multum tempus, ultione divina percussus interiit.

XXVI. Post hæc ebeatus Perpetuus Turonicae civitatis episcopus, impletis triginta in episcopatu annis, in pace quievit : in cujus loco Volusianus. unus ex senatoribus, subrogatus est. Sed a Gotthis suspectus habitus, episcopatus sui anno septimo in Hispanias est quasi captivus abductus; sed protinus vitam fiuivit. In cujus loco Verus f succedens, septiinus post beaturi Martinum 78 ordinatur episcopus.

XXVII. His I ita gestis, mortuo Childerico, reguavit Cbloduvechus , lilius ejus, pro eo. Anno autem quinto regui ejus , Syagrius Romanorum I rex , Ægidii filius , ad civitaten Suessionas h , quam quondam supra memoratus .Egidius tenuerat, sedem habebat. Super quem Chlodovechus eum Ragnachario i parente suo, quia et ipse regnum tenebat, veniens, campum pugnae præparari deposcit. Sed nec iste distulit, ac resistere metuit. Itaque inter se utrisque pugnantibus, £yagrius elisum cernens esercitum, terga vertit, et ad Alaricum regem, Tolosam cursu veloci perlabitur. Chlodovechus vero ad Alaricum mittit, ut eum redderet : alioquin noverit sibi bellum ob ejus retentionem inferri. At ille metuens, ne propter eum irati Francorum incurreret, ut Gotthorum pavere tuos est i, vinctum leg ais tradidit. Quem Chlodovechus receptum custodiæ mancipari praecepit: regnoque ejus accepto, eum gladio clam feriri mandavit. Eo tempore multae ecclesiæ a Chlodovechi exercitu deprædatae sunt, quin erat illu adhuc fanaticis erroribus involutus. Igitur de quadam eccesia urceum miræ magnitudinisac pulchritudin I hostes abstulerant, cum reliquis ecclesiastici ministerii ornamentis. Episcopus k autem ecclesiae illius missos ad regem dirigit, poscens ut si aliud da sacris vasis recipere non mereretur, saltem vel urcetun ecclesia sua reciperet. Hæc audiens rex, 79 att nuntio : SeqU'ere nos usque Suessionas, quia ibi cuncta quæacquisita suntr dividenda erunt. Cumque mibi vas illud sors dederit, quæ papa poscit, adhnpleam. Dehinc adveniens Suessionas, cuuctoonere praedae in medium) posito , ait rex : Rogo vos, o fortissimipræliatores, ut saltein mihi vas istud (hoc enim de urceo supramemorato dicebat)extra p:trtem concedere non abnuatis. Hæc rege dicenie, illi quorumerat nens sanior, aiunt : Omnia, gloriose rex, quaecernimus tua sunt : sed et nos ipsi luo sumus dominio subjugati. Nunc qnod tibi beneplacihimvidetur, facito : nullus enin potestati tuæ resistere valet. Cnm iNi hoec ita dixissent , urnis tevis, invidus ac facilis a, cum voce magna, elevatam bipennem. urceo impulit, dicens : Nihil hincaccipies, nisi quae libi sors vera largitur. Ad. hæc obstupefactis omnibus, rex injuriam suum patientiæ Tenitale coercuit, acceptumque urccum nuntio ecclesiastico reddidit , servans abditum aub pectore vulnus. Transacto vero anno, jussit omnem cunr armorum apparatu adve ire phalangain, ostensuram in Campo Martio b. suorum armorumnitorem. Verum ubi cunctos circuire deliberat, venit ad urcei percussorem , cui ait : Nullus tam inenlta , ut tu, detulit arma : nam nequetibi hasta, neque gladius, neque securis a est utilis; et apprehensam securim ejus in terraur dejecit. At ille cumpaululum inclinatus fuisset ad colligendum eam, ret e!evatis manibus, securim suam capiti ejus delixit. Sic, inquit, tu apud Suessionas in urceo illo fccisli. Quo mortuo, reU- quos abscedere jubet, magnum sibi per banc causamtimorem statuens. Multa A bella. victoriasque fecit. Nam decimo regni sui anno, Thoringis bellum intulit , eosdemque suis ditionibus subjugavit.

80 XXVIII. Fuit autem et Gundeuchus e rex Burgundinumf ex genene Athanarici regis persecutoris, de qua supra meminimus. lluic fuerunt quatuor filii, Gundobadus, Godegiselus, Chilpericus et GodomaruS, Igitur Gundobadus Chilpericum fratrem suum interfecitgladio, uxoremque ejus, ligato ad collum lapide, aquis immersit. llujus duas lilias exsilio condemnavit : quarum senior, mutata veste Chrona *, junior Chrotechildis i vocabatur. Porro Chlodovechus, dum legationem in Burgunndiam saepius mittit, Chrotechildis puella rcpei itur a legatis ejus. Qui cum eam vidissent elegantem alguesapienten, et cognovissent quod de regio esset genere, nuntiaverunt haec Chlodovecho regi, Nec moratus ille, ad Gundobadum legationem dirigit, eam sibi in matrimonio | etens r quod illerecusare metuens , tradidit eam viris; illique accipientes puellain , regi velocius repræsentat. Qua visa, rex valde gavisus, suo eam conjugio sociavit, habens jain de coucubiua. filium, nommie-Theodoricum.

XXIX. Igitur h rex ex Clarotechilde regina Itarlinit filium primogenitum : quem cum mulier baptismo consecrare vellet , praedicabat assidue viro, dicens : NibH sunt dii quos colitis, qui neque sibi, neque aliis poterunt subvenire : surnt enim aut et lapide, aut ex ligno, aut ex metallo aliquo sculpti. • Nominavero quæ eis indidistis, hominum fuere, non deorum i, ut Saturnus , qui filio, ne a regno depelleretur. per fugam elapsus asseritur; ut ipse Jupiter Omniumstuprorun spurcissimus perpetratur, incestator virorum, propinquarumderisor, qni nec ab ipsius sororis propriæ potuit abstinere concubrtu, ut ipsa ait : Jovi que et soror et conjux (Viry. Æneid. lib. I). Quid Mars Mercuriusque 81 potuere ? Qui potius sunt magicis artibus præditi # quam divini numinis potentiam habuere. Sed ille magis coli debet, qui cœlum ct terram, mare et omnia quæ in- eis sunt, verbo ex non exstamibus procreavit; qui solem lucere fecit, et coelum stellis ornavit; qui aquas reptisibus, terras animantibus . aera volatilibus adimpevit; cujus nutu terra; fru•■ gibus, pomis arbores, uvis vineædecorantur; cujus manugenus humanumcreatum esi; cuj .s largitione ipsa illa creaiura omnis homini suo, quem creavit, et obsequio et beneOcio famulatur. Sed cum hæc rcgiua dicerel,. nullatenus ad credendum regis animus movebatur, sed dicebat : Deorum nostrorum jussione cuncta creantur ac prodeunt ; Deus vero vescr nihil posse manifestaturK et quod magis est, nec :Ie deorum venere esse i robatur. Interea regina fldelis filium ad baptisimum exhibet : adornari ecclesiam velis præcipit atque cortinis, quo facilius vel hoc mysterior provocaretur ad crcd. ndum, qui flectiprædicationenon potcral. Baptizatus autemi puer, quem lngomeremk vocitaverunt, in ipsis, sicut regeneratus fuerat, albis 0 obiit. Qua de causa commotus felle rei, non segniter increpabat reginam, dicens : Si in numine deorum meorum puer fuisset dicatus, vixi set utique : nunc autem quia in nomine Dei vestri baptizatus est, vivere omnino non putuit Ad hæc regina : Deo , inquit, omnipotenti, creatori omnium, gratias ago, qui me non usquequaque judicavit indignam, ut de utero meo genitum regno suo dignaretur ascire. Milii autem dolore hujus causæ animus non attingitur, quia scio in albis ab hoc mundo vocatos, Dei obtutibus nutriendos b. Post hunc vero genuit aliumn lilium, quem. b prizatum Chlodomerem vocavit; et hic cum aegrotare cœpisset, dicebat rex :Non potest alii fieri, nisi et de hoc, sicut et de fratre ejus, contingat, III bipti- .zatus in $2 nomine -Christi vestri, protinus moriatur. Sed orante matre, Domino jubente convaluit.

XXX. Regina • vero non cessabat praedicare regi, iut Deum verum cognosceret, et idola negligeret ; sed nullo modo ad haec credenda poterat coinmoveri , donec tandem aliquando bellum contra Alamannos commoveretur : in quo compulsus est confiteri necessitate, quod prius voluntate negaverat. Facium-est autem, ut confligente utroque exercitu, vehementer cæderentur. atque exercitus Chlodovechi valde ad internecionem ruere coepit. Quod ille videns, elevatis ad caelum oculis, compunctus corde, commotus iu lacrymis, ait : Jesu Cliriste , quein Chrotechildis praedicat esse filium Dei vivi, qui dare auxilium laborantibus, victoriamque in te sperantiDus tribere diceris, tuæ opisgloriam devotus eacito : ut si mihi vif toriam super hos hostes indulseris, et expertus fuero illum uirtutem, quant de te populus tuo nomini dicatus probasse se prædicat, credam I ibi, et in nomine tuo baptizer. Invocavi enim deos meos, sed ut experior, elongati sunt ab auxilio meo : unde credo eos nuliius esse potestatis praeditos, qui sibi obedientibus non occurrunt d. Te nunc invoco, et tihi credere desidero; tantum , m eruar ab adversariis meis. Cumque hæc diceret , Alamanni terga vertentes, in fugam labi cœperunt Cumque regem suum cernerent interemptum, Chlodovec hi se ditionibus subduut, dicentes : Ne amplius, quæsumus, pereat populus : jim tui sumus. At ille, prohibito bello, coaretatoque populo, cum pace regre sos, narravit reginæ, qualiter per 'invocationeM nominis Christi vicior arn merunt obtinere e.

XXXI. Tunc f regina accersiri clam sanctum Remigium Rhemensis urbis episcopum jubet, deprecans ut regi verbum salutis insinuaret. Quem sacerdos accersitum. secretius cœpit 83ei insinuare It. ut Deum verum, factorem caeli et terræ crederet idola negligeret, quae mque sibi, neque a'iis prodesse possunt. At ilte ait : Libenter te, sanctissime pater, audiain, sed restat unum , quod populus qui me sequitur, non patitur relinquere deos suos : sed vado et loquar eis juxia verbum tuum. Conveniens autem cum suis, priusquam ille loqueretur, præcurrente potentia Dei, omnis populus pariter acclamavii : Mortales deos abjicirnus, pie rex, et Deum quem Remigius prædicat immortalem sequi parati sumas. Nuntantur hæc antstiti, qui gaudio magno repletus, jussit lavacrum praeparari. Velis depictis adumbrantur plateae ecclesiae, cortinis albentibus adornantur, baptisterium componitur, balsama diffunduntur, micant flagrantes odore cerei, totumque templum baC ptisterii divino respergitur ali odore h ; talemque ibi gratiam astantibus Deus tribuit, ut aestimarent se paradisi odoribus collocari. Rex ergo prior poposcit se a pontfice baptizari. Procedit novus Constantinus ad lavac rum deleturus leprae i veteris morbuin , sordentesquo maculas 84 gestas antiquitus • recenti latice deleturus. Cui ingresso ad haptismuin saucius Dei sic infit ore facundo : Mitis depone colia, Sicamber b : adora quod incendisti , incende quod adorasti. Erat enim sanctus Remigius episcopus egregiæ scientiæ, et rhetoricis adpriine imbulus studiis c : aed et sanctitate ita prælatus, ut sancii Sylvestri virtutibus æquaretur. Est enim nunc liber Vitae e,us, qui eum narrat mortuum suscitasse. Igitur rex omnipotentem Deum in Trinitate confessus, baptizatus est in nornine Patris, et Filii, et Spiritus sancii, delibutusque sacro chrismate cum signaculo crucis Christi. De exercitu vero ejus baptizati sunt amplius tria millia. Haptizata est et soror ejus Albolledis d; quæ non ( ost multum tempus migravit ad Dominum: pro qua cum rei contristaretur, sanctus Remigius consolatoriain misit ei epistolam , quae hoc modo suiupsit exordium : < Angit me et salis me angit vestræ musa tristitiae, quod bonæ memoriæ germana vestra transiit Albofledis. Sed de hac re consolari possumus, quia talis de hoc mundo migravit, ut suspici magis debeat quam 85 lugeri.» Conversa est enim et alia soror ejus, Lanthechiidis * nomine, quae in haeresim Arianorum dilapsa fuerat, quæ confessa aqualetn Filium Patri et Spiritum sanctum, chrismata est.

XXXII. Tunc Gundobadus et Godegiselus fratres regnum circa Rhodanum aut Ararim cum Massiliensi provincia retinebant. Erant autem tam illi, quam pupuli eorum, Arianae sectæ subjecti. Cumque se invicem impugnarent, audiens Godegiselus Chlo. dovechi regis victorias, misit ad eum legationem occulte, dicens : Si mihi ad persequendum fratrem meum, praebueris solalium r, ut eum bello interficere, aut de regnoejicere possim, tribulum tibi, quale In ipse velis injungere , annis singulis dissolvam. Quod ille libenter accipiens, auxilium ei ubicumque necessitas posceret, repromisit. Et statuto tempore contra Gundobadum exeicitum commovit. Quo audito Gundobadus, ignorans dolum fratris, misit ad eum, dicens : Veui in adjutorium meum , quia Franci se commoveri contra nos, et regionem nostram adeunt ut eam capiant : ideoque simus unaniines adversus gentem inimicam nobis, ne separati ab invicem , quod aliae gentes passae sunt perferamus. At ille : Vadam, inquit, cum exercitu meo, et tibi auxilium præbebo. Moventesque simul hi tres exercitum , id est Chlodovechus contra Gundobadum, et Godegise- lumI cum omni instrumento belli, ad castrum, cui umone nomen est, pervenerunt. Confligentes tue super Oscaram h fluvium, Godegiselus Chlodovecho conjungitur, ac uterque exercitus Gundobadi populum atterit. At ille dolum fratris, quem non suspicabatur, advertens , terga dedit, fugamque iniit, Rbodanitidesque ripas 88 paludesque percurrens, Avenionem urbem ingreditur. Godegiselus vero obtenta victoria, promissa Chlodovecho aliqua parte regni sui, cum pace discessit, Viennamque triamphans, tanquam si jam totum possideret regnum, ingreditur. Auctis adhuc Chlodovechus rei viribus, post Gundobadum abiit, ut eum de civitate extractum interimeret. Quod ille audiens, pavore perterritus, metuebat ne ei mors repentina succederet. Habebat tamen secum virum illustrem Aridium i, strenuum atque sapientem, ad quem ad se accersitum ait: Vallant me undique angustiæ, et quid faciam ignoro, quia venerunt hi Barbari super nos, ut nobis interemptis regionem totam evertant. Ad hæc Aridius ait : Oportet te lenire feritatem hominis hujus, ne pereas. Nunc ergo si placet in oculis luis, ego a te fugere, et ad eum transire consimulo ; cumque ad eum accessero, ego factam ut neque te, neque hanc evertat a regionem. Tantum, ut quod libi per ineum consilium demandaverii implere studeas, donee causam tuam Dominus prosperam facere sua pietate dignetur. Et ille : Faciam, inquit, quaecunque manda-. veris. Haec eo dicente, valedicens Aridius discessit, et ad Chlodovechum regem abiens, ait : Ecce ego humilis servus b tuus, piissime rex, ad tuam potentiam venio, relinquens illum miserrimum Gundobadum. Quod si me pietas tua respicere a dignatur, integrum in me famulum atque fidelem, et tu , et posteri tui habebitis. Quem ille promptissime colligens, secum retinuit : erat enim jocundus in fabulis, strenuus in consiliis, justus in judiciis, et in commisso fidelis. Denique Chlodovecho cum omni exercitu circa muros urbis residente, 87 ait Aridius: Si dignanter, o rex, gloria celsitudinis tuae paucos humilitatis meæ sermones velit accipere, consilio licet non egeatis, tamen lide integra ministrabo; idemque vel tibi congruum, vel civitatibus erit, per quas transire deliberas. Cur, inquit, retines exercitum, cum loci. firmissimo tuus resideat inimicus? Depopularis agros, prata depascis. vineas dissecas d, oliveta succidit, omnesque regionis fructus evertis: interim et illi nocere uon prævales. Mine potius tegationem, et tributum, quod tibi annis singulis dis. solvat, impone; ut et regio salva sit, et tu tributa dissolventi perpetuo domineris: quod si noluerit, tunc quod libuerit facies. Quo consilio rex accepto, hostem • redire jubet ad propria. Tunc missa legatione ad Gundobadum, ut ei per singulos annos tribata imposita reddere debeat, jubet. At ille et de praesenti solvit, et deinceps soluturum esse se promittit.

XXXIII. Posthæc resumptis viribus, jam despiciens regi Chlodovecho tributa promissa dissolvere, contra Godegiselum fratrem suum exercitum com- Inovit, eumque apud Viennam civitatem inclusum obsedit. Verum ubi minori populo alimenta delicere coeperunt, timens Godegiselus, ne ad se usque fames extenderetur, jussit expelli minores populi ab urbe. Quo facto expulsus est inter cæteros artilex ille ab urhe , cumde aquaeductu cura manebat. ille vero indignans, quod fuerit ejectus ab urbe cum cæteris, ad Gundobadum furibundus vadit, indicans qualiter civitatem irrumpens, ultionem exerceret in fratrem. lllo quoque duce, exercitu per aquæductum directo, multis cum ferreis vectibus præcedentibus, erat antem s'piraculum illius lapide magno conclusum, quo cum vectibus illis per magisterium artificis repulso, civitatem introeunt: 88 illisque de muro sagittanlibus, hi terga præveniunt f. Dato autem de mediocivitatis sono buccinae, obsidentes portas capiunt , apertisque pariter ingrediuntur. Cumque inter duas has acies populus urbis ab utroque exercitu caederetur, Godegiselus ad ecclesiam haereticorum confugit, ibique cun: episcopo Ariano interfectus est. Denique Franci, qui apud Godegiselum erant, in unam se turrim congregant. Gundobadus autem jussit, ne uni quidem ex ipsis aliquid noceretur: sed apprehensos eos Tolosae in exsilium ad Alaricum regem transmisit, iuterfectis senatoribus, Burgundionibusque qui Go legiselo consenserant. Ipse vero regionem om nem, quae nunc Uurgundia dicitur, in suo dominio restauravit. Burgundionibus leges * mitiores iustituit, ne Romanos opprimerent.

XXXIV. Cum autem cognovisset assertiones haereticorum nihil esse, a sancto Avito episcopo Viennensi h, Christun. Filium Dei et Spiritum sanctUM aequalem Patri confessus, clam, ut chrismaretur expetiit. Cui ait sacerdos : Si vere credis, quod nos ipse Dominus edocuit debes exsequere i. Ait autem , Si quis me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui est in cœlis. Qui i autem negaverit me coram hominibus, negabo et ega eum coram Patre neo qui est in coelis (Matth. x, 33 e, 33). Sic et ipsis sanctis ac dileltis suis beatis apostolis It, cum de futurae persecutionis teutationibus doceret, insiuuavit, dicens : Attendite vobis ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in syna- gogis suis flagellabunt vos, et ante reges et præsides stabitis propter mein testimonium illis, et omnibus * gen tibus (Matth. x, 17). Tu vero cum sis rex, et a nullo apprehendi formides, seditionem pavescis populi, ne Creatorem omniuin in publico fatcaris. Relinque hanc stultitiam, et quod corde te dicis 89 credere, ore profer in plebe. Sic etennn et beatus Apostolus . ait: ore creditur ad iustitiam , ore autem confessio fit ad salutem a (Rom. x, iC). Sic et Propheta ait :, Confitebor libi, Domine, in Ecclesia magna, in populo gravi laudabo te (Psalm. xxxiv, 48). Et iterum : Confitebor libi in populis, Domine, psalmum dicam nomini tuo inter gentes (Psalm. Lat, 10). Metuens enim populum, o rex, ignoras qnia satius est, III populus sequatur fidem tuam, quam tu inlirmilati faveas populari ? Tu enim es caput populi, non populus caput tuum. Si enim ad bellum pruficicaris, III praecedis catervas hostium, et illac quo abieris subsequuntur. Unde melius est, ut te praecedente cognoscant veritatem, quam te pereunte permaneant in errore. Nam Deus non irridetur (Gal. vi, 7) : nec enim diligit illum, qui propter terrenum regnum eum non confitetur in sæculo. Ista ille ratione confusus, usque ad exitum vitæ suæ in hac insania perduravit , nec publice aequalitatem Trinitatis voluit confiteri. Magnae enim facundiae erat tunc temporis beatus Avitus : namque insurgente hæresi apud urbem Constantinopolitanam, tam illa quam Eutyches b, quam illa quam Sabellius docuit, id est nihil divinitaiis habuisse Dominum nostrum Jesum Christum, rogante Gundobado rege, ipse contra eas scripsit. Exstant exinde nunc apud nos epistolæ admirabiles , quae sicut lune hæresim oppresserunt, ita nunc Ecclesiam Dei ædificant c. Scripsit enim Homiliarum librum unum de mundi principio, et de diversis aliis conditionibus libros sex, versu compaginatos; Epislolaruln libros novem, inter quas supradictæ continentur epistolae. Refert enim in quadam homilia, quam de Kogationibus scripsil, has ipsas Rogationes, quas ante Ascensionis dominicae triumphum celebramus, a Mamerto ipsius Viennensis 90 urbis episcopo a, cui et hic eo tempore preerat, institutas fuisse, dnm urbs illa multis terreretur prodigiis. Nam terre motu frequenter quatiebatur : sed et cervorum atque Jupo- rum feritas portas ingressa , per totam, ut scripsit, urbem nihil metuens oberrabat. Cumque hæc per anni circulum gererentur, advenientibus Paschalis solemnitatis diebus, exspectabat misericordiam Dei plebs tota devote, ut vel hic magnae solemnitatis dies huic terrori terminum daret. Sed in ipsa gloriosae noctis vigilia, dum Missarum celebrarentur solemnia, subito palatiuin regale intramuraneum divino igne succenditur, pavore omnibus perterritis, et ecclesiam egressis, credentibus ne aut hoc incendio urbs tota consumeretur, aut certe disrupta tellure dehisceret, sanctus sacerdos prostratus ante altare, cum gemitu et lacrymis Domini misericordiam imprecatur. Quid plura? penetravit excelsa poli oratio pon. tificis inclyti, restinxilque domus incendium numen profluentium lacrymarum. Cumque haec agerentur, appropinquante Ascensione, ut jam diximus, majestatis dominicæ, indixit populis jejunium , instituit orandi modum, edendi seriem e erogandi hilareln dispensationem. Cessantibus quoque exinde terrori. bus, per cunctas provincias dispersa facti fama, cun. ctos sacerdotes imitari commonuit, quod sacerdos fecit ex fide : quae usque nunc in Christi nomine pcr omnes Ecclesias in compunctione cordis et contritione spiritus celebratur.

XXXV. Igitur Alaricus rex Gotthorum, cnm videret Chlodovechum regem gentes assidue debellare, legatos ad eum dirigit, dicens : Si frater f ineus velit, insederat animo ut nos Deo propitio pariter videremus. 91 Quod Chlodovechus non re>puens, ad eum venit. Conjunctique in insula Ligeris, quæ erat juxta vicum Ambaciensem a territorii urhis Turonicae, simul locuti, comedentes pariter ac bihenles, promissa sihi amicitia pacifici discesserunt.

XXXVI. Multi jain tunc ex Galliis habere Francos dominos summo desiderio cupiebant. Unde L facium est, ut Quintianus Ruthenorum episcopus per hoc, odium ab urbe depelleretur. Dicebant enim ei : Quia desiderium tuum est, ut Francorum dominatio possideat terranl hanc. Post dies autem paucos, orto inter eum et cives scandalo, Gotthos qui in hac urbe morabantur, suspicio attigit, exprobrantibus civibus, quod velit se Francorum ditionibus subjugare; consilioque accepto , cogitaverunt eum perfodere gladio. Quod cum viro Dei nuntiatum fuisset, de nocte consurgens cum fidelissimis ministris suis, ab urbe Huthena egrediens, Arvernos advenit. Ibique a sancto Eufrasio episcopo, qui quondam Aprunculo Divionensi successerat, benigne susceptus est, largitisque ei tam domibus quam agris et vineis, secum retinuit, dicens : Sufficit hujus facultas Ecclesiæ ut utrumque sustineat: tantum charitas quam beatus Apostolus prædicat , permaneat iutcr sacerdotes Dei. Sed et Lugdunensis episcopus largitus est ei aliqua possessionis ecclesiae suae, quam in Arverno habebat. Reliqua vero de sancto Quintiano, tam insidiæ quas pertulit, quam illa quae per eum Dominus operari dignatus est, scripta sunt in libro Vitae ejus a.

XXXVII. Igitur Chlodovechus 92 rex ait suis : Valde moleste fero, quod hi Ariani partem teneant Galliarum. Eamus k cum Dei adjutorio, et superatis redigamus terram in dilionem nostram. Cumque placuisset omnibus hic sermo, commoto exercitu Pictavis dirigit : ibi enim tunc Alaricus commorabatur. Sed quoniam pars hostium per territorium Turonicum transibat, pro reverentia beati Martini dedit edictum, ut nullus de regione illa aliud quam herbarum alimenta aquamque praesumeret. Quidam autem de exercitu, invento cujusdam pauperis reno, ait : Nonne rex herbam tantum procsumi mandavit, et nihil aliud? Et hoc, inquit, herba est. Non enim erimus transgressores præcepti ejus, si eam præsumimus. Cumque vim faciens pauperi, fenum virtute tulisset c, factum pervenit ad regem. Quo dicto citius gladio perempto, ait : Et ubi erit spes victoriae, si boatus Martinus offenditur d? Satisque fuit exercitui nibil ulterius ab bac regione \ .aBsumere. Ipse vero rex direxit nuntios ad beati basilicarri, dicens ; lie, et forsitan aliquod victoriæ auspicium ab aede sancta suscipietis. Tunc datis muneribus, quae loco sancto exhibereut, ait : Si tu, Domine, adjutor mihi es, et gentem hanc incredulam, semperque aemulam tibi, meis manibus tradere decrevisti, in ingressu basilicae sanct Marum dignare propitius revelare, ut cognoscam, quia propitius dignaberis esse famulo tuo. Maturantibus autem pueris, et ad locum accedentibus juxta imperium regis, dum sanctam ingrederentur basilicam, hanc antiphonam ex improviso primicerius qui erat, imposuit e : Præcinxisti me, 93 Domine, virlute ad bellum : supplantasti insurgentes in me subtus me, et inimicorum meorum dedisti milii dorsum, el odientes me disperdidisti ( Psal. XVII, 40, 41). Quod psallentium f audientes, et Domino gratias agentes, et vota bello confessori promiuentes, laeti nuntiaverunt regi. Porro ille cum ad fluvium Vingennam B cum exercitu advenisset, in quo loco eum transire deberct penitus ignorabat : intu- muerat enim ab inundatione pluviarum. Cumque illa nocte Dominum deprecatus fuisset, ut ei vadum quo transire possit dignaretur ostendere, mane facto cerva mirae , magnitudinis ante cos nutu Dei numen ingreditur, illaque vadante, populus quo transire possit, agnovit. Veniente autem rege apud Pictavis. dum eminus in tentoriis commoraretur, pharus ignca de basilica sancti Hilarii egressa , wisa est ei lanquam super se advenire, scilicet ut tumine beati confessoris adjutus Hilarii, liberius hæreticas acies, contra quas saepe idem sacerdus pro fide conflixerat, debellaret h. Contestatus est autem omni exercitui, ut nec ibi quidem aut in via alijuem i exspoliarent, aut res cujusquam diriperent.

Erat autem in his diebus vir laudebilis sanctitatis, Maxentius abbas, reclausus in monasterio suo ob Dei timorem infra terminum Pictavensem. Cujus monasterii nomen lectioni non indidimus, qu a locus ille usque hodie Cellula sancti Maxentii vocatur. Cujus monachi cum hostium cuneum unum ad monastorium cernerent propinquare, abbatem exorant, ut do cellula sua egrederetur ad exorandum cos i. Illoque demorante, hi tinore percu si, eum aperto ostio producunt de cellula 94 sui. At i!!e in occursum hostium, quasi pacem rogaturus, pergit intrepidus. Unus autem ex his evaginato gladio, ut caput ejus libraret, manus ad autem erecta diriguit, gladiusque retrorsum ruit. At ipse ad j edes beati viri veniam delo. scens sternitur. Quod videntes reliqui, cum timore maximo ad exercitum redierunt, limen es ne et ipsi pariter interirent. Hujus vero brachium beatus confessor cum o'eo benedicto contrectans, imposito signo crucis restituit sanum : ejusque obleutu monasterium permansit illæsum. Multasque et alias virtutes opcratus est, quas si quis diligenter inquiret, librum Vitae a illius legens, cuncta reperiet K Interea Chlodovecbus rex cuMi Alarico rcge Gotthorum in campo Vogladense e, decilno ab urbe Pictava milliario convenit : et confligentibus bis elninus, resistunt d cominus illi. Cumquc secundum consuctudinem Got! Iii terga ver'issent, ipse rex Chlodovechus victoriam, Domino adjuvante, obtinuit. llabebat autem in adlutorium suuni Gilium Sigiberti Claudi, nomine Chlodericum. Hic Sgiberlus e pugnans contra Alamannos apud Tulbiacense oppidum percussus in geniculo claudicabat. Porro rex, cum fugatis Gottlhis Alari- cem regent interfecisset, duo ex adverso subito advenientes, cum contis utraque ei latera feriunt. Sed auxilio tam loricæ, quam velocis equi, ne perire. exemptus eat. Maximus ibi tune Arvernorum populus, quicum Apollinare i venerat, et primi [Forte plurimi] qui emnt ex senatoribus corruerunt. De bac pugna Amalaricus filius Alarici in Hispaniam fugit, regnumque patris sagnciter occupavit I. Cklodovechus 95 vero lilium suum Theudericum k per Albigensem ac Ruthenam civitatem ad Arvernis dirigit. Qui abiens urbes illas, a finibus Gotthorum usque Burgundionum terminum, patris sui ditionibus subjugavit. Regnavit autem Alaricus viginti duos annos. Chlodovechus vero apud Burdegalensem urbem hyemem agens, cunctos thesaures Alarici a Tolosa allferens, Ecolismam i venit. Cui Dominus tantam gratiam tribuit , ut in ejus contemplatione inuri sponte corrucrent. Tunc exclusis Cotthis urbem suo dominio subjugavit. Patrata posthac victoria, Turonis regressus est i, multa sanctæ basilicæ beati Martini munera offerens.

XXXVIII. Igitur Chlodovechus ab Anastasio imperatore codicillos de consulatu accepit, et in basilica ocau Martini tunica blatea * industus est et chlamyde, imponens vertici diadema. Tunc ascenso equite 1 aurum argentumque in itinere illo, quod inter portam atrii basilicae beati Martini et eeclesiam civitatis est, praesentibus populis manu propria spargens, noluntate benignissima erogavit, et ab ea die tanquam consul aut m Augustus est vocitatus. Egressus autem a Turonis Parisios venit : ibique cathedram regm . constituit. Ibi et Theudericus ad eum venit.

XXXIX. Denique a migrante Eustochio Turonorum episcopo, octavus post sanctum Martinum Licinius Turonicis episcopus ordinatur. Hujus tempore bellum superius 96 scriptum gestum est. Et hujus tempore Chlodovechus rex Turonis venit. IIic fertur in Oriente fuisse, ac loca visitasse sanctorum, ipsamque adiisse Hierosolymam, et loca passionis ac resurrectionis dominicae, quae in Evangeliis legimus, saepe vldijse.

XL. Cum autem Chlodovechus rex apud Parisios moraretur, misit clam ad filium Sigiberti, dicens : Ecce pater tuus senuit, et pede debili claudicat. Si ille inquit, moreretur, recte ubi cum amicitia nostra regnum illius redderetur. Qua ille cupidilale seduclus, patrem molitur occidere. Cumque ille egressus de Colonia civitate, transacto Rheno, per Buconiam b silvam ambulare disponeret, meridie in tentorio suo obdormiens, immissis super eum filius percussoribus, eum ibidem interfecit, tanquam regnum illius possessurus. Sed judicio Dei in foveam, quam patri host:liter fodit, incidit. Misit igitur nuntios ad Chlodovet bum regem, de patris obitu nuntiantes, atque dicentes : Pater meus mortuus est, et ego thesauros cum regno ejus penes me habeo. Dirige tuos ad me, et ea quae tibi de thesauris illius placent, bona voluutate transmittam. Et illc : Gratias, inquit, tuæ voluntati ago, et rogo ut venientibus nos:ris patera- cias, cuncta ipse deinceps possessurus. Quibus verenus iste patris thesauros pandit. Qui dum diversa respicerent, ait : In h nc arcellulam solitus era' pater meus numismata auri congerere. Immitte, inquiunt illi, manum tuam usque ad fundum, ut cuncta reperias. 97 Quod cum fecisset, et esset valde declinus, unus elevata manu bipennem cerebro ejus illisit : et sic quae in patrem eg' rat indignus incurrit. Quod audiens Chlodovechus, quod seilicet interfectus esset S gibertus et filius ejus, in eumdem locum adveniens, convocat omnem populum illum, dicens : Audite quid contigerit. Dum ego, inquit, per Sca!dem fluvium navigarem, Chlodcricus, fiius parentis mei, patrem suum insequebatur, verbo fereis, quod ego eum interficere velim. Cumque te per buconiam silvam lugeret, immissis super eum lati unculis, morti tradidit et orcidil. Ipse quoque dum thesauros cjua aperit, a nescio quo percussus interiit. Sed in his ego nequaquam conscius sum. Nec cnim possum sanguinem parentum meorum effundere : quod fieri neM est. Sed quia haec evenerunt, consilium vobis prælio, si videtur acceptum, converumni ad me, ut sub mea sitis defensione. At illi ista audientes, plaudentes tam parmis c quam voeibus, cum clypeo evectum super se regem constituunt. Regnumque Sigiberti acceptum cum thesauris, ipsos quoque suae ditioni ascivit. Prosternebat enim quotidie Deus hostes ejus ' sub manu ipsius, ei augebit regnum ejus, eo quod ambulaiel recto corde coram eo, ei Ciccretqux plaella erant in ocus ejus.

XLI. Posthæc ad Chararicum regem d dirigit. Quando autem cum Siagrio pugnavit, hic Chararicus evocatus ad solatium [Al. auxilium] Chlodovechi eminus stetit, neutram adjuvans partem , sed eventum rei exspectans, ut cui evcnirct victoria, cum ilo et hic amicitiam colligaret. Ob hanc causam contra eum ind gnans Chlodovechus abiit, quem circumventum dolis cepit cum lilio, vinctosquu totondit, et Chararicum quidem presbyterum, lilium vero ejus diaconem ordinari jubet. Cumque 98 Chararicus de humilitate sua conquereretur ct fleret, filius ejus dixisse fertur : In viridi, inquit, ligno hae frondos succisæ sunt, nec omuino arescunt, sed velociter emergent ut crescere queant : utinam lam velociter qui hæc fecit, intereat. Quod verum sonuit in aures Chlodovechi, quod scilicet minarentur sibi cæsariem ad crescendum laxare, ipsumque iuterlicere. At ille jussit eos pariter capite plecti. Quibus mortuis, regnum eorum cum thesauris et populo acquisivit.

XLII. Erat autem tu ic Ragnacharius * rex apnd Camaracum, tam effienis in luxuria, ut vix vul pro. piuqnis quidem parentibus indulgeret. Is habebat Farronem f consiliarium, simili spurcitia lutulentum : de quo fertur, cum aliquid aut cibi, aut muneris, vel cujuslibet rei regi allatum fuisset, dicere solitum : Hoc sib. suoque Farroni sufficere. Pro qua re Franci maxima indignatione tumebant. Unde factum est, ut datis aureis sibi • armillis, vel baltheis, Chlodovechus, sed to um assimilatum auro (erat enim aereum dcauratum sub dolo factum), haec dedit lendibus b ejus, ut super enm invitaretur c. Porro cum exercitum contra eum commovisset, et ille speculatoros plerumque ad cognoscendum transmitteret, reversis nuntiis interrogat, quam valida baec manus forrt. Qui responderunt : Tibi tuoque Farroni maximum est supplementum. Veniens autem Chlodovechus, bellum contra eum Instruit. At ille devictum cernens eiercitum suum, fuga labi parat : sed ab exercitu comprehensus, ac ligatis post tergum manibus, in conspectu Chlodovechi una cum Richario d fratre suo perducitur. Cui ille : Cur, inquit, humiliasti genus nostrum, ut te vinciri permitteres? Melius enim tibi fuerat mori. Et elevatam securim capiti ejus defixit. Conversusque ad 99 fratrem ejus, ait : Si tu solalium [ Al. auxilium] fratri tribuisses, alligatus uti jue non fuisset. Similiter et hunc securi percussum interfecit. Post quorum mortem, cognoscunt proditores eorum, aurum quod a rege acceperant esse adulterum. Quod cum regi dixissent, ille respondisse fertur : Merito, inquit, tale aurum accipit, qui dominum suum ad mortem propria voluntate deducit. Hoc illis quod viverent debere sufficcre, ne male proditionem dominorum suarum luituri inter tormenta deficerent. t Quod illi audientes, optabant gratiam adipisci : illud sibi asserentes sufficere si vivere mererentur. Fue- runt autem supradicti reges, propinqui hujus : quorum frater, Rignomeris • nomine, apua Cenomannis civitatem, ex jussu Chlodovechi interfectus est. Qnibus mortuis, omne regnum eorum et thesauros Chlodovechus accepit. Interfectisque et aliis multis regibus, vel parentibus suis primis, de quibus zelum habebat, ne ei regnum auferrent, regnum suum per totas Gallias dilatavit. Tamen congregatis suis, quadam vice t dixisse fertur de parentibus, 100 quos ipse perdiderat: Vrc mihi , qai tanquam peregrinus inter extraneos remansi, ei non habeo de parentibus, qui mihi, si venerit adversitas, possit aliquid adjuvare. Sed hoc non de morte horum condolens, sed dolo dicebat, si forte potuisset adhuc aliquem reperire, ut interficeret.

XLIII. His ita transactis, apud Pari ios obiit; sepultusque in basilica sanctorum Apostolorum * quan eum Chrotechilde regina ipse construxerat. Migravit autem post Vocladense bellum anno quinto. Fueruntque omnes dies regni ejus, triginta anni. Ætas h tuta, quadraginta quinque anni. A transitu ergo sancti Martini, usque ad transitum Chlodovechi regis, qui fuit undecimus annus episcopatus Licinii Turonici sacerdotis, supputantur anni centum duodecim.Chro techildis autem regina, post mortem vini sui Turonis venit ibique ad basilicam sancti Martini deservien?, cum summa pudicitia atque benignitate in hoc loco commorata est omnibus diebus vitae suæ, raro Pari. sios visitans. Explicit liber secundus.