Commentary on Isaiah

LIBER DECIMUS QUINTUS.

625-626 Crebro, Eustochium, dixisse me novi, apostolos et evangelistas ubicunque de veteri Instrumento ponunt testimonia, si inter Hebraicum et Septuaginta nulla diversitas sit, vel suis, vel Septuaginta Interpretum verbis uti solitos. Sin autem aliter in IIcbraico, aliter in veteri Politione sensus est, Hebraicum magis, quam Septuaginta Interpretes sequi. Denique, ut nos multa ostendimus posuisse eos ex Hebræo, quae in Septuaginta non habentur; sic æmuli nostri doceant assumpta aliqua de Septuaginta testimonia, quæ uon sunt [Al. sint] in Hebræorum libris : et finita contentio est. Hoc diximus, quia praesens capitulum cum in sensu unum sit, in verbis discrepat. A cujns explanatione quintus post decimum in Isaiam liber incipit.

( Cap. LIV. — Vers. 1.) « Lauda, sterilis, quae non paris : dccauta laudem et hinni, quae non par- turiebas : quoniam plures filii desertæ, magis quan rjus quae habebat virulu, dicit Dominus. » LXX : « Lætare, sterilis, quæ non paris ; erumpe et clama, quæ non parturis : qnia plures filii desertæ, magis quam cjus quae hahet virum. Dixit euim Dominus. » Symmmachus hunc locum ita interpretatus est : Lætare, slerUis, quæ non peperisti. Gaude in exxultatione, et hinni, quæ nun parturisti. Plures enim filii dissipatæ, magis quam ejus quae erat sub tiro. A quo Theodutio et Aquila praeter pauca verba non discrepant. Post nativitatem Salvatoris, et ordinent vitæ atque virtutum, passioneu) cruris, et resur- rectioins gloriam, quando ponens animam suam, vidit semen longævum, et in scientia sua ipse justus justificavit plurimos, et fortium divisit'spolia , et pro transgressoribus rogavit, dans locum pœnitentiæ, transit ad vocationem gentium, et qui in illu sint credituri, pleno sermone describit. Quem quidem locum ct apostolus Paulus sub nomine Saræ et Isaac, refert all Ecclesiam , quod prior populus de monte Sina et Agar serviat cum filiis suis; sequens autem liber sit, de quo dicit Isaias : Lætare, sterilis, quæ nou paris ; erumpe et clama, quæ nou parturis : quia plures filii desertæ, magia quam ejus quæ habet virum; et staLin. : Nos autem, inquil, fratres, secundum Isaac 627 repromissionis filii su mus. Sed sicut tunc qui secundum earnem JUliUS est, per- sequebatur eum, quid secundum spiritum : ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura ? Ejice ancillam et filium ejus. Non enim hæres erit filius ancillæ cum filio liberæ. Nos autem, fratres, non sumus filii au- cillæ, sed liberæ : qua libertate donavit noa Christus (Galal. IV, 27 seqq.). Si igitur vas electionis, assu- mens de Isaia testiMonium, quod nunc habemus in manibus, ad repromissionis retulit lilios, et ad Ecclesiam de gentibus, seu ex utroque populo congregatam, quæ deserLa in Judaeis fuerat et relicta, quæ virum non habuerat Deum, nee Legem acccperat nee Prophetas, ipsa ratione compellimur sequi vestigia praecessoris, et desertam eam dicere, de qua supra (cap. XXXVI legitnus) : Lætare, deserta, et rcliqua his similia. De qua et in Jeremia scriptum est ex persona Dei : Vacua facta tal quæ pariebat septem, defecit et anima ejus. Occidit ei sol adhuc meridie (Jerenl. XV, 9). Et in Samuelis volumine Sterilis peperit septem, et quæ habebat filios pares, infirmata eat (I Reg. 11, 5). Et in Psalmis : Qui habitare facil sterilem in domo, matrem filiorum lætantem (Psal. cin, 9). Septem autem filios di- citur senuisse Synagoga, propter mysterium hebdo- madis et Sabbati, cui prior populus fuerat obli- gaLuI. Sive pro septem, plures intelligendi sunt, juxta Hebraei sermonis ambiguitatem, quo et sabbatum significatur et plures. De quo in Hebraicarum Quæstionum libro, quem in Genesin scripsianus, plenius dictum est. Hæc ergo quae quandiu virGin habebat Deum, sermonem divinum, et Legi juncta erat, generabat Deo plurimos filios : quando autem accepit libellum repudii, et vocanti viro noluit re- , spondere, et audivit : Filia matris tuæ tu ea, quæ dereliquisti virum tuum (Ezech. XVI, 45). Et iterum : Non ut Dominum me vocasti : neque lit patrem et principem virginitatis tuae (Jerem. III, 4) : propterea in hoc eodem propheta plangitur : Quomodo facta eat meretrix civitas. fidelis, Sion plena judicii: in qua justitia dormivit in ea, nunc autem latrones (Isa. 1, 21). Sed et boc notandum quod quando dicit , Plures filii desertæ, magia quam ejus, quæ habet virum, non penitus Synagoga excludatur a partu; sed multitudo ei gentium præferatur. Et ipsa enim in apostolis, et per apostolos primum populUR) genuit de Judaeis. Unde duo apostolorum principes agmina sibi credentium in Christo, Circumcisionis et gentium diviserunt, ut ex utroque populo desertam prius atque pauperculam 628 ædificarent Jerusalem. Quod autem Hebraicum pro laetitia, hinnitum posuit, gaudii significat magnitutJineln, in similitudinem hinnientis equi ad victoriam. De quo in Job plenius scribitur (Job XXXIX). Hunc locum et cætera, quae sequuntur, Judae! et nostri judai- zanies ad Jerusalem referunt, quam dicunt in mille annorum regno instaurandam, et eamdem esse quae pr:us habuit virum, et postea habere desierit, multoque plures habitura sit filios post repudium, quam prius babuit suo viro. Cum perspicue duarum mu- lierum ponatur comparatio, ejus quae virum habuit et dimissa est, et ejus quae semper deserta et absque viro fuit. Nec mirandum de Judæis, quorum oculi auresque sant clausæ, si apertam non videant veritatem. De Christianis quid loquar, nescio, qui dicente Apostolo, quæsunt allegorica etad duo Testamenta, vetus et nOV'IITI, Saram Agarque referente, Judæis tradunt manvs, terre- narum in mille annis desiderio voluptatum.

(VerI. 2, 3.) « Dilata locum tenlorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende : ne parcas : lon- gOB fac funiculos tuos, et clavos tnos consolida. Ad dexteram en:m et ad laevam penctrabis, et semen tuum gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit. » LXX : « Dilata locum tabernaculi tui, et penes aulæorum tuorum fige, ne parcas. Protende runicalos, et clavos tuos conforta adhuc in dextris, et in sinistris dilata, et semen tuum possidebit gentes, et civitates desertas habitare facies. » Cui dixerat : Lauda, sterilis, quæ non paris; rumpe vincula, quibus prius tenebaris astricta, et clama in confessionem Domini, quae liberos non babcbas, nune eidem praecipitur in similitudinem tabernaculi Moysi, quod quondam habuit (Exod. XXXVI) in deserto, ut dilatet tentorium suum, pel- lesque distenlet; et funiculos faciat longiores, et clavos, quibus formatur omne tentorium, in altum defigat, et roboret, ne ventorum flatibus dissipetur. Ad dextramque penetret et sinistram, et nequaquam Judaici tabernaculi imitetur angustias, quod centum longitudinis cnbitorom, et quinquaginta latitu- dinis ambiebat, nec templi brevitati claudatur, quod seXaginta cubita habebat in longum, et viginti in latum. Sed ad dexteram et ad sinistram locum capere ne cesset (Exod. XXVII). Ac ne putemus hoc juxta frivolam Hebræorum contentionem dici de Sion, quæ in antiquum statum a Domino restituenda sit, ponit manifestius qnod latebat : Et semen tuum gentes kæreditabit. 629 De quo et in Evangelio legimus : Egressus eat qui seminat seminare (Matth. XIII, 3); et iterum : Nonne bonum semen seminasti in agro tuo (Ibid. 27) ? Quod semen etiam civitates desertas faciet inhabitari, ut Eccleliæ gentium in toto orbe consurgant. Vet certe semen dicendum est apostolorum, et Judaici populi reliquiæ. De quo in hoe eodem propheta dicitur : Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma esse- mus, et similes Gomorrhæ fuissemus (Isa, I, 9). Et Apostolus : Reliquia, ait, salvæ factæ sunt (Rom. lit 5). Hoc de Ecclesiarum magoitndine, quae pro uno Judææ laco et ipso angustissimo, in toto orbe terrarum suos terminos dilatabunt. Veniamus ad intelligentiam spiritualem. Qui in tabernaculo est, firmam atque perpetnam non possidet mansionem ; sed semper mutat loca, et ad ulteriora festinat, dicens in Psalmo : Pertransibo in locum tabernaculi admirabilis (Psal. XLI, 5), præteritorum obliviscens, et in futurum se extendens, donec perveniat ad bravium supernae vocationis. De hoc tabernaculo et in alio loco legimus : Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum ! concupiscit et dejicit anima mea in atria Domini (Psal. LXXIIII, 1). Postque infert : Beati gui habitant ill domo tua, in sæcula sæculorum laudabunt te (Ibid. 5). Finis enim tabernaculorum, æternæ domus possessio est, quæ fundamenta non mutat, nec transfertur de alio in alium locum. Qui enim plantati in domo sunt Domim, prius in atriis illius emoruerunt, ut de floribus ad frugem veniant, possintque dicere : Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei (Psal. Lit to). Denique vir sanctus tabernacula praeterire festinans, et domum Dei videre deshlerans, unum votum babere se dicit, ut numquam de domo Dei exeat : Unum petivi a Domino, hoc requiram : ut inhal item in dono Domini omnibus diebu, vin meæ (Psal. XXVI, 4). Dilatandum est ergo tabernaculum, et aulaea pe1- lesque tendendæ, et funiculi multiplicum vario- rumque sermonum longius. producendi, et clari ratione firmandi in dextris et sinistris, ut semen sermonis, id est, doctrinae Dei, gentes valeat possi- dere; et civitates habitabiles facere, quas accepit qui mnam duplicaverat. Dextera autem et sinistra in Scripturis sanctis tunc in bonam partem accipitur, quando eas et juxta spiritum intelligimus, et juxta litteram per arma justitiae a dextris et a sinistris (II Cor. VI), ut ct humilior intelligentia vitæ teneat institutionem exemplaque majorulu, et spiritualis atque 630 sublimis de præsentibus nos transferat ad futura. Hoc est quod et Dominus Pha- risæis interrogantibus loquebatur : Reddite quae sunt Cæsaris, Cæsari ; ct quæ sunt Dei, Deo (Matth. XXII, 21) : ut et potestatibus istius sæculi subjicia- mur, quæ non injuste tenent gladium in vindictam eorum qui male egerunt, quæ sinistra intelligitur : et Deo reddamus quæ Dei sunt, ut nullum alium timeamus, nisi eum, qui et animæ habet et corporis potestatem, (Matth. x). quod in dextera accipitur Denique de sapientia Dei dicitur, cui nihil pretiosum comparari potest, quod in dextera sua vitæ habeat longitudinem, et annos plurimos; in sinistra autem divitas et gloriam, ut divitiæ illæ accipiantur, quæ in præsenti scientia sunt et bonis operibus, et gloria quam accipit is, per cujus opera Deus glorificatur in gentibus, longitudo autem vitæ et anni plurimi, æternam vitam significent, quæ præsentia negli- gens, ad futura festinat.

(Vers. 4,5.).« Noli timere, quia non confuderis, neque eubesces: non enim te pudebit, quia confu- sionis adolescentiæ tuæ oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuæ non recordaberis amplius. Quia dominabitur tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus: et redemptor tuus Sanctus Israel, Deus omnis terræ vocabitur. » LXX : « Noli ti- mere, quia confusa es: neque confundaris, quia exprobratum tibi est confusionem enim æternam oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuæ memor non eris : quia Dominus qui fecit te, Dominus sabaoth nomen ei : etqui eruit te, Deus Israel, omnis terræ vocabitur. » Oritur quæstio, quimodo si ad Eccle- siam dicitur de gentibus congregatam : Lætare, sterilis, quæ non paris ; et : Plures filii desertæ, magis quam ejus quæ habet virum, quod scilicet virum non habuerit, quæ postea plures fecit filios, et illa in sterilitatem versa sit, quæ prius habebat virum : quomodo nunc dicatur ad eam, quæ virum non habuit : Viduitatis tuæ non recordaberis am- plius, et confusionis adolescentiæ tuæ oblivisceris. Ex quo intelligi volunt Judæi, omnia quæ dicuntur, dici ad Jerusalem, quæ deserta a Deo, rursum ab eo instauranda sit. Qui facile repellentur, cum admoniti fuerint, dici ex persona Domini in Zacharia : Et assumpsi mihi duas virgas : unam vocavi decorem, et alteram vocavi funiculum : et pavi gregem (Zach. XI, 7). De quo in suo loco plenius diximus, et nunc ex parte dicetur. Duas virgas, utrumque esse populum gentium et Judæorum, quorum prior vocata sit turba gentilium, quæ acceptit 631 naturalem legem fixam in cordibus suis, de qua Panlus scri- bens ad Romanos, fortissime disputat (Rom. 1); qua virga nihil pulchrius est, ut omnis creatura æqualiter vocetur ad cultum Creatoris sui. Secunda autem, id est populi Judæorum, apellata est funi- culus : quæ post offensam gentium vocatur pars Domini, et funiculus hæreditatis ejus Israel (Deut. XXXII). Denique postquam in Abraham vocatus est Israel, dicit Dominus: Tuli virgam meam, quæ vocabatur decus ; et abscidi eam, ut irritum facerem fœdus meum quod percussi cum omnibus gentibus (Zach. XI, 10), Ergo in adventu Christi dicitur ad virgam, quæ abscissa fuerat : Noli timere, nec erubescas, neque ora pudore suffundas. Nequaquam enim ultra confunderis, ut prius confusa fueras, nec confusionis adolescentiæ tuæ memor eris, et viduitatis tuæ non recordaberis, per quam relicta es a Deo : quia factor tuus ipse dominabitur tui, cujus nomen Omnipotens est, qui regnat, non in una gente Judæa, sed in universo orbe terrarum. Denique sequitur : Qui te fecerat, ipse te redemit sanguine suo. Et Deus omnis terræ vocabitur, pro eo quo est, omnium qui morantur in terra. Ex quo perspicue patet, nequaquam dici ad Jerusalem, quæ nunquam in toto orbe dominata est ; sed ad Ecclesiam Christi, cujus hæreditas, mundi possessio est.

(Vers. 6, 7.) « Quia ut mulierem derelictam et mœrentem spiritu vicavit te Dominus, et uxorem ab adolescentia abjectam, dixit Deus tuus. Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationi- bus magnis congregabo te. In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui, dixit redemptor tuus Dominus. » LXX . « Non ut mu- lierem derelictam et pusillanimem vocavit te Dominus, neque ut mulierem, quæ ab adolescentia odiosa est, dixit Deus tuus. Tempore modico reliqui te , et cum misericordia magna miserebor tui. In furore parvo averti faciem meam a te, et in misericordia sempiterna miserebor tui, dixit qui ernit te Dominus. » Hic amici Judæorum vivificant mulierem derelictam et uxorem ab adolescentia abjectam, quam ad punctum et ad modicum dereliquit Dominus, Jerusalem esse, dicentes. Qui abscondens parumper faciem suma susceperit eam in misericordiis sempiternis, et dolorem præteritum gaudio commutarit. Hoc juxta Hebraicum. Porro juxta 632 Septuaginta non eam dicit quasi derelictam mulierem, et pusillanimem vocatam a Domino neque sient uxorem, quæ ab adolescentia odio habita sit; sed ideirco se eam ad modicum reliquisse, et avertisse faciem suam, ut misereatur illius in æternum. Si ergo Judæi et nostri judaizantes, dicunt Israel ad mo- dicum derelictum, ut in adventu Christi ejus misereatur Deus, et modicum interpretantur ad comparationem totius æternitatis : cur et nobis non concedunt, modicum dicere tempus, quo gentes sunt derelictæ, ut abjectæ in medio, quæ in adole- scentia sua Dei fuerant 1, postea in senectute æter- nam misericordiam consequantur? Præsertim cum in vocatione temporis Israel, nunquam exclusa sit turba gentilium ; sed semper eis per proselytos janua patuerit revertendi, ut sicut nos illorum vocatione parumper videmur exclusi, sic illorum exclusione perpetua nobis ad Deum reditus conce- datur. Perpetuam autem exclusionem diximus, si non egerint pœnitentiam. Alioquin Paulas apostolus , dicit : Conelllai, Deus omnia sub pelcalo, ut omnibus misereatur (Rom. XI, 32). Quæ nos de Ecclesia ex utroque populo congregata interpretati sumus; et Judæi de Jerusalem accipiant : qui solam tropologiam sequuntur, et in locis difficilli mis liberæ disputationis excursu, nascentes fugiunt quæstiones, ad animam referunt peccatricem, quæ abjecta a Duo sit, hon oh otlinln. sed ob dispensationem, ut malorum pressa pontJere, revertatur ad virum sunn. pristinum, et perdita substantia, de patris clementia non desperet (Luc. XV). Annon est grandis misericordia occurrere filio revertenti, annulum et stolam, osculumque porrigere, et invidenti fratri, juxta alterius parabolae similitudinem , dicere : Amice , si ego bonus, quare oculus tuus nequam (matth. XX, 15) ?

(Vt'rs. 9, 10.) « Sicut in diebus Noe istudmihi est, fut juravi, ne inducerem aquas Noc ultra super terram : sic juravi, ut non irascar tibi, et non increpem te. Montes enim commovebuntur, et colles contremiscent : misericordia autem mca non rece- det a te; et foedus pacis mere non IHovebilur, dixit Miserator tuus Dominus. » LXX : « Ab aqua quae fuit sub Noe hoc mihi est : sicut juravi ei in tempore ilto, terras nequaqnam ultra irasci super te, neque ill comminatione tua ntuntes transferre , neque colles tui transferentur. Sic nec misericordia mea deficiet, nee testamentum pacis meæ auferetur, dixit propitius 633 tui Dominus. r Ut credat san- I ctorum congregatio misericordiam Domini sempiternam, et ideoad punctum, et breve nos esse desertos, ut in amicitiam Dei, aeterno fœdere jungerentur, ponit exempla majorum, dicens : Quomodo uniyer- so orbe peccante, pos quam corrupit omnis terra viam Domini, inductum est diluvium ; et cum auctoribus cunctis peccatorum cuncta peccata deleta sunt, et in uno homine Noe humanum servatum est genus,cui juravi nequaquam terris inducendum esse diluvium, et sponsio mea hucusque servata eSI, neC unquam irrita net (Gen. VIII et IX): sic juro Ecclesiae meæ, quam mihi redemi sanguine meo, nequaquam me iratum fore his quorum misertus sum, nec meam clementiam ulla increpationis duritia commutandam. Facilius enim montes movebuntur et colles, quam mea sententia commutabitur. Juxta qnod et in Evangelio loquitur : Cœlum et terra transibunt, verba autem rnea nun prœteribunt (Matth. XXIV, 35). Hæc est autem, inquit, misericordia mea, ut foedus pacis, quo mihi reconcilia- lus est mundus, non merito eorum quibus datum est, sed mea clementia conserveLur. Juxta Septuaginta confusus est sensus, et sic turbata sunt omnia, ut quid dicatur difficile possit intelligi: uon quo ignorem quid in hoc capitulo vir prudentissimus diseriL, sed quo non satisfaciat animo meo. Ponit enim tropologicum diluvium, quod interpretatur in baptismo Salvatoris. congerens exempla quam- plurima, ut est illud : Dominus diluvium inhabi- ture facit (Psal. XXVIII, 10). Et herum: Suavis Dominus exspectantibus seindie tribulationis ; et sciens timentes se, in diluvio itineris consum mationem facit (Nahum. i, 7, sec. LXX) : quod scilicet universa peccata iri baptismo deleverit, dicens in alio loco : Ego sum, ego sum, gul deleo iniquitates tuas (Isa. XLIII, 25). Omnes enim declinaverunt, simul inutiles facti erant (Psal. XIII, 3). Non erat qui faceret misericordiam, nec veritatem , neque erat scientia Dei super terram. Maledictio et mendacium, ct homicidium, et adulterium, et furtum cuncta occupaverant. et sanguinem sanguini miscuerant. Unde loquitur per prophetam : Heu mihi ! quia perii, revertens a terra. Non est gui faciut retum in hominibus, omnes in sanguine meo judicantur. Unusquisque proximum suum tribulat tribulatione, et ad malum manus suas prœparant (Mich. VII, 2, sec. LXX ) : et cætera his similia. E quibus illud est : Nemo mundus 63& a sorde, nec ai unius quidem diei fuerit uita ejus super terram (Job XIV, A, 5). Unde Dominum fecisse diluvium, qni juxta apostolum Petrum occisus est carne, vivificatus spiritu: et prædicavit spiritibus in carcere constitutis, "uando Dei patientia exspectabatur in diebus Noc dilnvinn, impiis inferens. In cujus cxen plum aqua nos mundat , non sordes carnis abluens, sed bonæ conscientiæ interrogatio in Deum (1 Petr. III, 18- 21). Montes autem ct colles qui non commoveantur, et in hujuscemodi diluvio permoti fuerant, sanctos vult intelligi, accepto fœdere sempiterno : qui in priore diluvio moti fuerant. et suam reliquerant firmitatem. Dicit montes, et dæmones, et adversarias potestates, qui viderunt filias hominum, quod essent pulchræ, et amorisjaculo vulnerati, sumpserunt sibi uxores ex omnibus quas elegerunt, et perdiderunt fortitudinem pristinam , et nequaquam in hoc diluvio sunt futuri (Gen. VI). Hoc ille dixerit, cujus explanationem lEctoris arbitrio derelinquo.

(Vers. 11, t2.) « Paupercula tempestate convulsa absque consolatione t. Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos : et fundabo te m sapphiris : et ponam jaspidem propugnacula tua, ct portas tuas in lapides sculptos, et omnes terminos tuos in lapides desiderabiles : universos filios tuos doctos a Do- mino, et multitudinem pacis fillis tuis, et in justitia fundaberis. » LXX : «Humilis et instabilis absque consolatione. Ecce ego præparo tibi carbunculum lapidem tuum, et fundamenta tua sapphirum : et ponam propungnacula tua jaspini, et portas tuas lapides crystalli, et muros tuos lapides electos: et omnes filios tuos discipulos Dei, et multa pax erit filiis tuis, et in justitia ædificaberis. » Ubi nos dixi- mus : Sternam per ordinem tapides tuos, in Hebraico scriptum est BAPHPHUCH 5( ) quod omnes præter Septuaginta similiter transtulerunt : Sternam in stibio lapides tuos in similitudinem comptæ mulie- ris, quæ oculos pingit stibio, ut pulchritudinem si- gnificet civitatis. Et ubi nos jaspidem, sequentes LXX, diximus, in Hebraico scriptum babat CHODCHOD ( ), quod solus Symmachus χαλϰηδόνιον transtu- lit. ¨Pro crystallo quoque in cujus loco apud He- bræos ECDA ( ) legitur, Symmachus et Theodotio,scalpturæ, id est, γλυϕη̃ς, Aquila 1 τρυπανισμου̃ posuit gemmarum 635 sensum. sonat. De diversitate translationis diximus ;veniamus ad sensum. Adhuc loquitur ad Ecclesiam, humilem prius atque pauperculam quæ non habebat Legem, nec Prophtas, nec sermonem Dei : et tempestate convulsam sive instabilem, quæ multos sæculi turbines sustinuerat, et inter varios idolorum fluctuabat errores : quæ nullum habuit consolatorem, et frustra omnem substantiam suam in medicis perdidit; quod ipse veniat, ipse descendat, et ædificet in terris cæles- rem Jerusalem, quæ in Apocalypsi (cap. XXI, 10-20) Joannis vocatur sponsa et uxor Agni, habens lumen simile lapidis pretiosi, sicut jaspidis et crystalli, et murum magnum, et portas daodecim iscriptas no- minibus tribuum Israel, quarum tres erant ab Oriente, et tres ab Aquilone, et tres ab Austro, et tres ab Occasu solis; murusque fultus duodecim fandamentis, cujus omnis ædificatio ex lapide jas- pide, et singula fundamenta murorum habebant singulos lapides, primum jaspidem, secundum sapphirum, tertium chalcedonium, quartum smarag- dum, quintum sardonicem, sextum sardium [Al. sardinum], septimum chrysolithum, octavum beryl- lum, nonum topazium, decimum chrysoprasum, undecimum hyaciathum, duodecimum amethystum, quod legentes, exclamamus illud et dicumus : O profundum sapientæ et scientiæ Dei, quam inscru- tabilia judicia ejus, et investigabiles viæ ejus ! Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit (Rom. XI, 33, 34)) ? Et iterum : Quis sa- piens, et intelligel hæc : intelligens et cognoscet ea (Osee XIv, 10)? Respondeant amatores tantum occi- dentis litteræ, et in mille annis exquisitos cibos gulæ ac luxuriæ præparantes, quorum Deus venter est, et gloria in confusione eorum (Philipp. III, 18); qui post secundum in gloria Salvatoris adventum, sperant nuptias, et parvulos centum annorum, et circumcisionis injuriam, et victimarum sanguinem, et perpetuum Sabbatum: qui dicunt cum Israel in perversum modum : Manducemus et bibamus, cras enim regnabimus 2 (Isa XXII, 13) ; quæ sit ista cœle- stis Jerusalem, cui nunc dicitur : Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos, sive juxta LXX : Ecce ego præparo [Al. præparabo] tibi carbunculum, lapidem tuum, ut tota civitas sit plena carbunculis, et habeat fundamenta sapphirina, et propugnacula jaspidem, sive chalvedonium, et 636 portas crys- tallinas, sive anaglyphas, et murum in circuitu pretiosorum lapidum ; omnesque filii ejus non habeant magistros homines, sed Deum, et appellen- tur discipuli Dei; et sit in ea pax perpetua, et ædificatio justitiæ. Ex quo perspicuum est, sub occasione justitiæ, quod vitrutis est nome, etiam cæteras virtutes in ædificationem Ecclesiæ debere nos quæ- rere, nec Judaica Deliramenta sectari. Exponant cuim quid sit illud quod in Proverbiis de sapientia dicitur : Prestisior est cunctis tapidibus pretiosissimis (Prov. III, 25). Si enim Christus Dei virtus et Dei sapietnia est (I Cor. 1). stultum est Christum insen- sibilibus lapidibus comparari. Rursumque de judi- ciis Dei legimus : Judicia Domini recta, justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum (Psal. XVIII, 10, 11). Ex quo palam est illud, lapidem cæteris lapidibus compararie de quo supra in hoc codem Propheta ex persona Dei dicitur : Ecce immillam in fundamenta Sion la idem angularem, lapidem electum, pretiosum, et qui crediderit in eo, non confundetur, (isa. XXXVIII, 16). Hunc lapidem reprobaverunt ædificantes (Psal. CXVII), Scribæ videlicet, et Pharisæi, et principes Judæorum, qui factus est in caput anguli (Matth. XXI). De quo et apostolus Petrus disputans ait : Nobis ergo honor qui credimus angulari et pretioso electoque lapidi. Incredulis autem est lapis offensio- nis et petrascandali (I Petr. II, 7, 8). Qui et in Ac- tibus apostolorum ad principes loquitur sacerdotum: Iste est lapis electus, pretiosus, quem vos despexistis reprobantes (Act. IV, 18); qui factus est in caput an- guli, et duos populos continet, gentium et Israel; qui ædificavit civitatem, cujus artifex et conditor Deus est : de qua et Apostolus scribit Coriuthiis : Dei ædificatio estis. Et : Quasi architectus sapiens fundamentum posui, alius superædificat. Unusquisque autem videat quomodo audificet. Fundametum enim aliud nemo potest ponere præter cum qui positus est, Jesum Christum (I Cor. III, 9, 10). Si quis autem super fundamentum hoc ædificat aurum, et lapides pretiosos, ligna fenum, stipulam : uniuscujusque opus manifestum erit. De hoc fundamento et in Epistola altera loquitur: Ædificati super fudnamentum aposto- torum et prophetarum, ipso angulari lapide Jesu Christo (Ephes. II,20); et iterum : In quibus omnes ædificamini lapides viventes in sacerdotium sanctum, offere spirituales victimas (I Petr. II, 5). De his lapidibus mystice dicitur : Lapides sancti volvuntur super terram (Zachar. IX, 16), 637 quibus ædificat Christus Ecclesiam super petram, dicens in Evange- lio super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18). Quam civitatem qui meruerit in- trare, gaudeos loquitur Domino : Sicut audivimus, ita vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri : Deus fundavit cam in æternum (Psal. loro dicitur : Hic ædificabit civitatem meam et reducet captivitatem populi mei (Isa. XLV, 13). De natura autem duodecim lapidum alqne gemrnarurn, non est hujus temporis dicere, scripserint et Latinorum. cum et Græcorum plurimi E quibus duos tantum no- Iuinabo, virum sanctae et venerabilis memoriae epi- scopum Epiphanium, qui insigne nobis ingenit et eruditionis suae reliquit voluwen, quod inscripsit Περὶ λὶθων, , et Plinium secundum, eumdem apud Latinos oratorem et philosophum, qui in opere pulcherrimo Naturalis Historiæ tricesimum septi- mum librum, qui et extremus est, lapidum atque gemmarum disputatione complevit. Hi duodecim lapides scribuntur per ordinem in Exodo et in Ezechiel, id est έν τψ̅ λογεlψ [mss. in logio] pontificis,et in corona atque diademate principis Tyri. Dicamus primum de Exodo : Quatuor ordines intexti erant lapidum. Ordo primus habuit lapidem sardium, topazium, smaragdum. Ordo secundus, carbunculum sapphirum, jaspidem. Ordo tert us, ligirium 1, achatem, amethystum. Ordo quartus, chrysolithum, beryllum, onychium, auro circundatos ; et inscripti erant ex nominibus duodecim tribuum filiorum Israel (Exod. XlVIII, 17-21). In quo notandum quod secundus ordo lapidum eUam in praesenti Scriptura sit positus, carbunculus, sapphirus, et jaspis. Necdum enim perfecta retinemus, nec ad prima perve- nirous, qnia nunc per speculum videmus in ænig- mate. Porro in Ezechiel sic scriptum reperimus : Tu es signaculum similitudinis et corona decoris, in deliciis paradisi Dei fuisti. Omni lapide primo indu- tus es, sardio, topazio, et smaragdo, carbunculo et sappiro et jaspide argento quoque, et auro et lyncurio, et achate, et mathusto et chrysolitho, et berillo, et onychino; auroque replesti thesauros tuos et 638 apothecas2 tuas in te. A qua die conditus es, cum Cherubim posui te in monte sancto meo; fuisti in medio lapidum ignitorum, immaculatus in diebus tuis ex quo conditus es, donec inventæ sunt in te ini- quitates tuæ (Ezech. XXXVIII, 12 et seqq.), Quis enim tam stultus et vecordis ingenii, ut in paradiso Dei, positum principem Tyri, quemcunque illum esse crediderit, Et conditum inter Cherubim et inter igneos lapides conversatum (quos haud dubie angelos intelligimus caelestesque virtutes), putet fuisse eum, qui terrenis lapidibus ornatus sit, et habuerit similitudinem et signaculum 9 De natura igitur omnium lapidum, et per partes singulornm, non est hujus temporis dicere; neqne enim sen1per dicenda sunt omnia. Nunc tantum de carbunculo, sapphiro et jaspide disseramus. Carbunculus qui paratur, sive per ordinem sternitnr. videtur mihi ignitus sermo doctrinæ, qui fugato errore tenebrarum, illuminat corda credentitun. Hie est quem nnus de Seraphim tulit forcipe comprehensum, ad Isaiæ labia purganda (Isa. VI) ; qui nascitur, juTta Gene- Mos fidem, in terra Evila, ubi est aurnm optimum (Gen. II), lapisque carbunculus 2, et prasinus. Porro sapphirus, qui ponitur in fundamentis, caeli habet similitudinem, et supra nos aeris : qui talis est, ut possit illud Aristophanicum dicere cnm Socrate , 'ΑέροϬατω̃ ϰαὶ περιϕρονω̃ τὸν η̃λιον, quod nos in Latinum sermonem vertere possumus , Scando aerem, solemque despicio (Vide Suidam ill περιϕρο- νει̃ν). Sive cum Paulo apostolo : Nostra autem con- versatio in caelia eat (Philipp. III, 20). Ezechielis quoque Scriptura commemorat, quod locus in quo thronus Dei sit, sapphiri habeat sinlililudineln. et gloria Domini in hoc colore consistat, qui portat imaginem supercoelestis. Sed et propugnacula url;is Dominicæ, hoc est murorum maenia jaspide robo- rantur. qui possunt omnem altitudinem elevantem se contra scientiam Dei destruere atque convincere, et mendacium subjicere veritati (Euth. I; I Cor. xo). Qui ergo in disputando fortissimus est, et sanctarum Scripturarum testimoniis roboratus, iste propugnAculum Ecclesiæ est. Jaspidum multa sunt genera ; alius est enim smaragdi habens similitudinem 4, qui reperitur in fontibus Thermodontis fluminis, 639 et vocatur Grammatias I, qoo omnia phantasmata fugari autumant. Alius viridior mari, et tinctus quasi floribus; hunc in Phrygiae monte Ilia, et in profundissimis specubus ejus nasci rere- runt. Aliam vero juxta Iberos, Hyrcanosque et mare Caspium reperiri, et præcipue juxta lacum Neusin I. Eat et alius jaspis nivi et spumae marinorum fluctuum shnilis, et elementer 1 quasi mixto cruore sub- rutilans. line diximus ut universas gratias spiritua. les in Ecclesiæ propugnaculis cognoscamus; quas qui habueril, vanos timores fugat, et potest cum sponsa dicere : Fratruelis meus candidu, et rubicundua (Cant. v, 10). Portæ autem istius civitatis de lapide sunt crystallo, qui scalpitur variis modis, quo lapide nihil purius est. Deuique vehementissimis Alpium frigoribus, ct inaccessis soli speluncis, con- crescere aquæ dicuntur in crystallum , eL tactu qui- deni lapideln, visu aquam esse. rer quem ostenditur, eus qui in foribus Ecclesiæ sunt, nulla debere sorde maculari, sca fidei esse purissimæ, et dicere cum Propheta : A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104). Et illud aucJire, Beati mundo corde , quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. v. 8). Mun autem civitatis, sive termini et περίολος, lapidibus electis exstruuntur, quos reliquos lapides intelligere possumus, et omnes filios ejus esse doctos, sive discipulos Dei : quo testimonio Dominus utitur in Evaogelio Joannis, dicens : Nenio potest ad Me venire, nisi Pater meus qui misit me, traxerit eum, et omnis qui audierit et didicerit a Patre, venit ad me (Joan. VI, 44, 45). Et post paululum, scriptum est in prophetis : Erunt omnes docti a Deo (Isa. LIV. 13 ; Joan. vi, 43). Qui et per Jeremiam loquitur : Lana leges meas in mentibus corum, et super cor illorum scribam ea.; et nequaquam ultra docebunt singuli pro- ximos suos et fratres dicentes : Cognoace Dommum, Sed omnes scient me a minimo usque ad maximum. Propitius enim ero iniquitatum eorum, et peccatorum corum MOM recordabor (Jerem. xxxi, 33, 34). Do- etrina autem discipulorum Dei habet multitudinem pacis, quae eis a Domino derelicta cst ædificatioque urbis pulcherrilllæ completur jusititia ; ut nequaquam unius gculis. 640 sed totius mundi Deus sit, vocan- tis ad fidem suam servos et liberos, Graecos et Barbaros, divites et pauperes, nobiles et iBuohiles, . viros et mulieres, parvulos et senes, et omnia quae ill mundo videntur esse contraria (Joan. XIV). Excessimus brevitatis modum, qui utilis est in omnibus quae diceoda suut : nequaquam uos juxta lle- bræos et nostros Semijudæos in terra, sed ill cœlis, urbem Dei quærentes [Al. quærendo], quae ill Chri- sto monte sita latera non potest.

(Vers. 14). « Recede procul a calumnia, quia non timebis; et a pavore, quia HOn appropinquabit tibi. » LXX : « Recede ab iniquo, et nun timebis, et tremor uon appropinquabit tibi. » Ordo pulcherri- mus. Pauperculam et humilem fuerat cousolalUS, promittens ei gratias spirituales. Nunc docet quid facere debeat, si nolit adversariorum impetus forluidare. Et est sensus: Non vis timere inimicos nos, fac ista quæ dico , Recede procul a calumnia, sive ab iniquitate, quia omnis iniquitas et rapiua de calumnia nascitur; et nou timebis, tremorque et pavor uon appropinquabunt tibi, ut nequaquam Inmines, sed Deum Limeas, cens cum Moyse Tremens sum ego et meticulosus (Deut. IX, 19) ; et cum uno amicorum Job : Horror et tremor venerunt super me , et multum mea ossa concussit (Job. IV, 14); et cum propheta : A voce orationis meæ intravit tremor ill ossa mea (Jerem. XXIII, 9) ; et , Super quem Dominus requiescit, niai super humilem et quietum, et trementem uerbo ejus (Isa. LXVI, 2) ? Por o alius est impiorum treluur, qui ex metu supplicii nascitur. De quo scriptum est : Tremor apprehendit impios (Psal. XLVII, 7).

(Vers. 15.) < Ecce accola veniet, qui non crat mecum : advena quondam tuus adjungetur tibi. » LXX : « Ecce proselyti accedent ad te per me, ct coloni erum tui, et ad te confugient. a Et hæc Ju- dæi putant ad Jerusalem dicit quod mut de gentibus proselyti sint futuri, et legem Moysi cæremo- niasque suscipiant. Quod nos juxta cœptam interpretationem ad Ecclesiam referinaus, quae per aposlolos ex utroque populo congregata est, quæ non habet maculam, neque rugao, quæ liber est, et mater omnium credentium (Ephes. v ; Galat. IV). Ad quos 641 proselytos et advenas cungresaudos, misit Dominus discipulos suos, dicens : Docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19), ut coufugiant ad Evangelium, et novaM Legem suscipiant, ut habi- latores quondan. idololatriae, fiant coloni Ecclesiæ. De quibus in pslamis dicitur : DOnlinu. sapientes facit cæcos. Sive ut in Latinis codicibus legitur . DOnlinu, illuminat cæcos, Dominus diligit advenus (Psal. CXLV, 8, 9) : ut postquatn cæci lumen rece< perint veritatis, et stulti sapientiam didicerint, tunc ad Ecclesiam transeuntes diligantur a Ooulino, et audiant per prophetam : Vocabo non populum meum, populum meum (Osee II, 24); quo intrante Templum Dei, zelus apprehendit populum inerudi- tum.

(Vers. i6, 17). « Ecce ego creavi fabrum sufflantem iu igne prunas, et proferentem vas ill opus suum : et ego creavi interfectorem ad tJisperdendum. Omne vas, quod lictulu est contra te, non dirigetur : et omnem linguam resistentem tibi ill judicio, juJicabizi. Naec hæreditas servorum Domini, et justitia eorum apud me, dicit Dominus. » LXX : i Ecce ego creavi tet non ut ærarius sufflans in igne prunus, et proferens vas in opus. Ego amem creavi te non III perditionem interficere : omne vas quod factum est coutra te, Mon prosperabitur : ct omnis vox surget contra te in judicium ; omnes eos vinces et obnoxii tui crunt ill ca *⋆ Est hæreditas servientibus Ooulino, ct vos critis mihi justi, dicit Dominus. » Dicamus primum juxta Hebraicum : Si via non timere, et procul a te esse formidinem, fac quæ præteritus sermo narravit , ego euim sum per quem habitura es proselytos. Ego qui creavi fabrum sufflantem in igne prunas, hoc est, diabolum omnium malorum artificem, non necessitate naturæ, sed mentis arhilrio. Qui suscitavit incendia,et proferet contra te vasa : quales fuerunt Simon et Elimas magi, Petro et Paulo apostolis resistentes (Act. XIII). Ego creavi interfectorem eorum qui increduli sunt futuri. Non quo ego situ causa perditionis eorum, sed quo creatus adversarius ad pugnandum, et victis perditio, et victoribus causa sit præmiorum. Omnesque qui contra tea fabro sufflante sum fabricati, non diri- gentur, sed et præsentes poenas sentient et futuras. Quodque prius videbatur occnUuln, in consequentibus dicitur manifestius : Et omnem Linguam resistentem cibi in judicio judicabis, 642 perdens sapientiam sapientium , et prudentiam prudentium reprobans. Cunctosque hæreticorum principes. et Judæorum magistros, et mundi philosophos, quos faber ille conflaverat, luo judicio condemnabis. Quomodo el regina Saba condemnabit incredulos, et Ninivitæ ; et e contrario justificabitur Sodoma comparatione pejoris Jerusałem (Matth. XII). Post hanc infertur quæ sim præmia futurorum, ne cas- sum putent esse certamen, et præsenti morte finiri 1. Hæc est hæreditas servorum DCHuini, id est, regna cælorum, et vita perpetua, ei retributio |aborum, quae oculus non vitliL, et auris non audivit, et ill cor hominis non ascenderunt, quæ priu- paravit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9). Si autem tliligenlihus, ergo et servientibus. qui nullum alium habent Dominum, nisi Deum. Et hæc est justitia eorum qui apud Deum sunt, dicit Dominus, tit præsens tribulatio futuro gaudio compensetur, Porro juxta Septuaginta iste mihi sensus videtur : Ego Creator tuus non te ita ieci quomodo diabołus faber pessimus immundo spiritu conflat vasa iniquitatis, et profert ea in perditionem : qui seire debet quod hujuscemodi vasa prosperum iter non habeant, sed in cursu medio confringantur. Quæ sint autem vasa, sequenti sermone demonstrat : Et omnis vox quæ surget contra te ill judicium, omnes cos vinces. Vasa iniquitatis vocem habent, quæ vox surgit contra Ecclesianl, quando ponunt hævetici in excelsum os suum, et lingua eorum pertransit. ad terram. Quodque sequitur , Et obnoxii tui erunt in ea, obelo prænotavimus, quod non tam a LXX quam a malis scriptoribus videtur additum. Cum autem omnem vocem surgentem adversull) se Ecclesia vicerit, tunc servientibus Domino et obedientibus erit hæreditas, aeterna possessio. De qua in Jeremia aliis verbis dicitur, Est merces operibus tuis (Jerem. XXXI, 56). Habitatoresque Ecclesiæ justi erum Douliuo. Omnia enim qui facit justitiam, de Deo natus cst. Quibus loquitur Dominus : Estote sancti, quoniam ego sanctus sum (Levit. xx, 26).

Cap. LV.— Vers. 1. ) « Omnes si tientes venite ad aquas, ct qui non habetis pecuniam ( Vulg. argentum], properate, emite et comedite : venite :emite absque argento, et absque ulla commutatione vi- tium et lac. Quare appenditis argentum non in panibus, et laborem vestrum nOli in saturitate? » 643 LXX : « Qui sititis, ite ad aquam, ct quotquot nun habetis pecuniam, euntes emite, et comedite, ct anabulaLe. ft emite absque pecunia et absque pretio vinum tt adipem. Quare emitis pecun ia I, et laborem vestrum nO'a in saturitatem ? » Verbum Hebraicum oi( )de quo supra in prophetia contra Ariel dixeram (cap. 29). quod esset ambiguum, et vel interjectionem vocafuis, vel væ, siguificarcl, inc in principio capituli posilum, nequaqllan. plau- gentis legitur, sed vucantis affectu. Quia ergo omne vas fictum contra Ecclesiam dixerat conterendum, et omnem vocem łinguamque, quae se ar- naverat contra scientiam Dei, esse superandam , provocat credentes all fluvium Dci, qni repletus est aquis, et enjus impectus lætificat civitatem Dei, ut bibam aquas de fontibus Salvatoris, qui loquitur ad Samaritanam : Si scires gratiam Dei, et quis est, qui dicit tivi, Da mihi bibere: tu petisses ab eo, et dedisset libi aquam. Aqua quam ego dedero eit fiet in co fons agua salientis in vitam æternam (Juall. IV, 10, 14). De ins aquis clamabat in Templo : Si quia sitit, veniat ad me, et bibat. Qui biberit de aqua, quam ego dedero ei, fluxina de ventre ejus fluent aquæ vivæ (Ibid.37,38), significans Spiritum sanctum, quem credentes accepturi eram, et de 4uu Propheta mystico sermone resonabat : Sitivit anima mea ad Deum viventem (Psal. XLI, 2) ; et iterum : Apud te fons est vitæ (Psal. XXXV. 10). Qui ipse de se loquebatur ; Me derliquerunt fontem aquæ vivæ : et foderunt sibi lacus contritos, qui MOM possunt aquas continere (Jerem, II, 13), Has aquas spargunt nubes, ad quas pervenit veritas Dei. Sicut scriptum est: Et nubes spargant justitiam (Isa. xLV, 8, aec. LXX). Præcipiturque sitientibus, ut nequaquam bibant aquas Sior turbidas, tit tumentes gurgites Assyriorum ; sed pergant all aquas Siloc, quæ vadunt cum silentio ; nec timeant eid- quii paupertatem, si argentum forte uon habeant (Isa. XLV; Jerem. II), sed audiant Apostołum di- centem : Gratia slvi facti estis (Ephes II, 8); et Dominium ad discipulos : Gratis aecepistis, gratis date (Maull. x, 8). Mirumque in modum emunt aquas absque pecunia ; et non bibunt cas, sed comedunt. ipse enim et aqua et panis est, qui de cœlo descendit (Joan. y). Ergo quod in quibusdam exemplaribus legitur , Emile, et bibile, ab imperitis scriptoribus immutatum cst, 644 qui pntAve- runt esse consequentius, si biberentur potius aquæ, quam comederentur. Est autem et pecunia pussi- ma, sive argentum, quo'i reprobat Scriptura, dicens: Pecunia quæ datur cum dolo, quasitesta reputabitur (Prov. XXVI, 23, sec. LXX) ; etin alio loco : Argentumvestrumreprobum. (Jerem. VI,30). Et est argentumqnod Dei eloquiis comparatur : EloquiaDomini, eloquiacasta , argenntumigneexa- minatumterræ, purgatum septuplum(Psal, VI, 7). Soreto igitur illo argento et pecuniis, quibus aquas Domini emere non possumus, pergamus ad cum, filii lallen" calicemSacramenti, discipulis loquebatur: Accipite et bibile, hic est sanguis meus,qui pro vobiseffundeturinremissionempeccatorum (Matth. XXVI, 27, 28). Quod vinummiscuit et sapientiain crateresuo, omnes stultossæculi mun- diquesapientiamnon haben les, provocansad bibendum : et ut nonsolum vinumemamus, sed et lac, quod significat innocentiam parvulorum,qui mos actypus in OccidentisEcclesiis' hodie usque servatur, ut renatis in Christovinum lacquetri- buatur. De quo lacte dicebat et Paulus: Lac vobis pOlum dedi, non solidum cibum (1 Cor. III, 2), Et Petrus : Quasi modonati parvuli, ralionale lac desiderate (I Petr, lit 2). Undc et Moyses vinnumet lac in Christi intelligenspassione 2, mystico sermone testatur : Gratiosi oculi ejus a vino, et candidi dentes ejus a lacte (Gen. XLIX, 12). Pro lacte in præsenti loco LXX adipem, transtulerunt. De quo sanctusDavid in Psalmo : Sicutadipe et pinguedine repleatur anima mea (Paal. LXII, 6) ; et in alioloco : Cibavit eoa de adipe frumenti, et de pera melle sa- turaviteos (PIal. LXXX, 17). Qui adipes non aliud quam mysticam carnem sonant. Ad quam Dominus discipulos hortabatur, dicens : Nist comederitis carnell. meam, et biberitissanguinemmeum, non habebitis vitam in nobis (JOlIn. VI, 54). Unde et in Gethsemanitraditus est, quod significat vallem adipeam, sive pinguissimam. Simulque increpat eas qui sequuntur sapientiam sæcularemet perversas hæreticorumsimulatasque doctrinas, et Pharisæorum traditiones, omnemquefalsi nominis scienLialn, quae elevatur contra Deum, et magnis pretiis ac labore continuo appendunt argentum pro ea disciplina, iu qua non 645 sunt panes, et sudant pro his cibis, in quibus nulla saturitas est. Ex quo ostenditur eamsectandam esse sapientiam, quæ in Collis ac floreverborum, sed in IItedul- non est lis ac fructibus sensuum ;quan uon aurempræter- volai, sedanimumreficit. Quam ut discamus. non transimus maria, nee magnissumptibus indiKemul, sed prope est verbum in ore nostro, et in corde nostro.

( Vers. 2, 3.) « Audite audientes me, et comedite bonumet delectabiturin crassitudine anima vestra. Inclinate auremvesLranJ, et venitead me : auditeet vivet. animavestra. Et feriamvobiscum pactumsempiteruum: misericordias David ideles. a LXX : « Auditerue, et comeditebona 3 et delectabiturin bonis anima vestra. Attendite auribusvesuris, et sequiminivias meas : et auditeme, et vivet in bonis anima vestra. Et constituamvobis testamentumæternum, sancta David fidelia» Ne quis putaret auditumcarnis esse, non mentis, cui quem cohortatur audituros sermo divinus, non carnis illis bona, sed animae pollicetur. Si enim,inquit audieritis me, bona terræ comedetis (Isa. I, 19). Sive bonum, qui dicit , Ego sumpastor bonus(Joan. I, I 1). Et delectabiturin bonis et in crassitudine anima vestra. Ergo bona, quae animæ repromissa sunt,non divitiæ, et corporis sanitas, et sæculi dignitates, quæ etiamphilosophi appellantindiffe- rentia, id est, nec bona, nee mala, ct pro utentium qualitatevariantur; sed illa credenda sunt, ad quae nos cohortatur Dcus , Declina a malo, et fac.bonum (Psal. XXXVI, 27). Sin autem bona animæ, honestas virtutesque dicuntur ;ergo et maia, non paupertas, et infirmitas corporis, et ignobilitas accipienda, sed omnia vitia, quæ vete mata sunt. Denique Abraham non ideo bona habuit, quia dives fuit, sed qnia divitiis bene usus est (Gen. XIII). Et Lazarus qui postea requievit in sinu ejus, non idcirco mata sustinuit, quid cumegestate passus est tormenta morborum, sed malis quæ putabanturin sæculo, vera bona est consecutus. Unde et dives ille purpuratusrecepit bona suain vita sua, quæ illi erant bona, qui na arbitrabaturbona (Luc. XVI), et de Lazaro nou e contrariodicitur,Recepitmala sua in vita sua ; sedreeepi, mala in vita 646 sua, quæ mata non illi, qui patiebatur, sedaliisvide- bantur. Utrinsquerei exemplumnobistribuitbea- tus Job, qni nec in bonisnec in malis sæculi victus est, sed omniapari mentisfirmitate sustinuit (Job II). QuamobremSalomon precaturDeum, Divilia, et paupertatem nedederis mihi. Constiue autemmihiquæ suntvictui men necessaria et suffi- cientia, ne saturatusmendax efficiar, et dicam: Quis me videt? aut egens fureret perjurem nomenDomini (Prov. x, 8, 9). Si autem hoc deprecatur, ut nec, divitias bahcal. neu paupertatem. sedtantum victus necessaria, de quibus et Apostolusdicit , Habentes victum et vestitum,Att contenti sumus(I Tim VI, 8) , perspicuum est divitias et egestatem, sanitatemet languorem, voluptatematque cruciatus, nec bona esse nec mala, sed pro sustinentiumdiversitate bona et mala fieri. Ergo nou juxta χιλιαστἀς, opum abundantiam, et delicatos cibos, et crassitudinem corporis, phasidesqueet fartos turtures 4 , mulsum, merum, uxorum pulchritudinem, examinaliberorum, Dominu animæ pollicetur, sed illas delicias, ad qnas uos mystice provocat dicens i Delectare, sive deliciis fruere in Domino, et dabit tibi peliliolle. cordis tui (Psal. XXXVI, 4) ; et alibi , Credo ridere bona Domini ill terra viventium (Psal. XXVI, 13) ; ct in alio psalmo , Benedic. anima mea, Doudna, et omnia interiora men nomen sanctum ejus. Qui implet ill bonis desiderium tuum (Psal. CII, i et 5). Denique infert,Audite me,et vivet anima vestra. Omnium bonorum promissio , viia est seln- piterna. Quod si volueritis audiire, et anima vestra vixerit in æternum, feriam vobiscumpactum sempileruulu, misericordias David fideles. De quibus idem Psalmista cantabat : Misericordias Domini in æternum cantabo. In generatione et generatione annuntiabo veritatem tuam (PIal. LXXXVIII, 1, 2). Et ut sciamus quæ sint istæ misericordiae, sequenti sermone demonstrat : Semel juravi ill sancto meo : si Dauid mentiar, semen ejus in sempiternum tJlane- bit, et thronus illius sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfrcta in æternum, et testis in cœlo fidelis. Qui idcirco vocatur fidelia, quia promissa compleverit . Pro quibus LXX tr anstulerunt , sancta Dauid fidelia : quod, potest pro firmis accipi 647 atquc robustis. Ut cst illud : Fidelia omnia mandata ejus : confirmata ill saeculum æculi (Psal. cx, uti, 8). Et ill alio loco : Deus fidelis, et non est iniquitas ineo (Deut. XIXII, 4). Et apostolus Paulus : Si negaverimus, inquit, eum, ipse fidelis manet: negare seipsum non potest (II Tim. II, 13). Et. in alio loco scribens ad Timotheum , Fidelis sermo, et omni acceptione digltu. (1 Tim. I, 15). Hoc autempactum, quod Dominus pollicetur, non crit breve et unius temporis, sicut fuit pupuli Judæorum, sed manebit in æternum, ut veniat verus David, et ill Evangelio compleantur quæ ex Det persona sunt repromissa , Inveni David servum meum, in misericordia sancta unxi eam (Psal. LXXXVIII, if). Cujus manum posuit iti mari, et ill fluminibus dexteram illius. Quem juxta Ezechiel, per multa jam sæcula dormienne David, appellat servum suum atque pastorem dicens, Suscitabo vobis pastorem unum, servum MMM David (Ezech. XXXIV, 23).

(Vers. 4, 5.) « Ecce testem populis dedi eum, ducem ac præceptorem genubus. Ecce gentem, quam nesciebas, vocabis , et gentes, quæ non co- guoverunt te, ad te current, propter Dominum Deum tuum et Sanctum Israel, quia [Al. qui] glorificavit te. » LXX : « Ecce testimonium in gentibus dedi cum, principem et præcipientum genti- Lus , gentes 1, quæ nesciebant te, invocabunt te , ct pupuli , qui ignorabant tc, ad te confugient , prepter Dominum Deum tuum Sanctum lsrael, qui glorificavit te, » Provocaverat ad credendum popu- lum Judæorum, ut inclinarent aurem suam, et pactum acciperent sempiternum quod Dominus David repronaiseraL, et Abraham, ac semini ejus, .licens , In semine tuo benedicentur gentes (Gen. XXII, 18). Quod apostolus Paulus edisserens , Non dixit, ait, in seminibus : sed, in semine, quod est Christus (Galat. III, 16). Et quia sciebat, illis non credenti- Lus, crediturus esse populos nationum, transit ad gentes; et dicit misisse se Filium suum testem vcl testimonium cunetarum gentium, qui præcepta iUtus atque mandata populis nuntiaret, qui de seipso loquitur, Oportet prædicari Evangelium istud in omni orbe, ita testimonium cunctis gentibus (Matth. xxiv, 14). Denique superbientem PilaLuu. huc sermone confutat , hi hoc natus sum, ut testimonium præbeam ueritati (Joan. XVIII, 37). De quo apostolus Paulus seribit Timotheo , Unus mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, qui dedit se redemptionem pro omnibus, testimonium 648 temporibus propriis : in quo ego positus sum præco et Apostolus (1 Tim. II,5-7). Omnia ergo quæ dicuntur, ad eum referenda sunt, qui quasi ovis ad victimam ductus est, et quasi agnus corum tondente noa aperuit os suum. De quo supra dicitur , Vidimus eum, et non habebat speciem neque decorem (Isa. LlIl, 2); t , 7 pie peccata nostra portavit, et pro nobis dolet. Ad hunc couJugeruuL, sive cucurrerunt, qui eum antea nesciebam, dicentes I Deus noster refugium et virtus (Psal. XLV, 1); et iterum , Domine, refugium factus ea nobis in generatione et generatione (Psal. LXXXIX, i). Dc quorum fide et supra legimus , Quibus non est prœdicatum de eo, videbunt , et gui non audierant, intelligent. Iste testis est omnium, quae Pater mundo spopondit et præ- iLilil, cujus mysterium brevi Paulus ad Ephesius sermone comprehendens, Deas, inquit, Domini nostri Jesu Christi Puter gloriœ (Ephes. I. 3) de quo et nunc scriptum est, Propter Dominum, Deum tuum, et Sanctum I srael, qui glorificavit te, et ea gloria, quam habuit priusquam mundis fieret. De qua et Propheta testatur : Apparebit gloria Dei qui est splendor gloriœ, et forma substantiœejus (Hebr. i), quando omnis lingua confitebitur, quod Dominus Jesus in gLoria Patri ait (Philipp. II). Qui respondit Filio gloriam, quam prius habuerat, po- stulanti : Et glorificavi, et glorificabo (loan. XII, 28). Ue quo et Joannes apostolus : Vidimus, ait. gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiœ et veritatis (Joan, I, 14). Ergo quando de eo loquitur, qui in principio apud Deum erat Deus Verbum, appellatur Pater gloriæ : quando autem de eu qui dicit in Evangelio : Quid me persequimini hominem, qui veritatem vobis loquot" (Joan. VIII, 4)? vocatur Deus Domini nostri Jesu Christi. hun quod alter et alter sit 1 (qui multorum error est pessimus), sed quo unus atque idem Filius Dei, nunc divinitatis suæ gloriæ, nunc nostrae naturae, quant suscipere dignatus est 1, loquatur affectibus.

(yers. 6, 7.) « Quærite Dominum, dom inveniri potest: invocate eum, dum prope cst. Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et convertatur ad Dominum, et miserebitur ejus, et ad Deum nostrum : quoniam mulus est ad ignoscendum. » LXX : f Quaerite Dominum : et cum inveneritis eunt, invocate. Et postquam vobis ap- propinquaverit, relinquat impius vias suas et 649 vir iniquus cogitationes suas et convertatur all Dominum : et misericordiam consequetur : quia multum dirnittet peccata vestra. » Quia igitur, ut aute jam diximus, noluistis pactum recipere sempiter- num, et misericordias David Odeles, quas, vobis nolentibussuscipere, suscepit turba tlentilium, moneo vos populares meos ego Propheta, atque contestor, dnm tempus est, agile pænitentiam. Convertimini ad eum, qui vobis nunc loquitur per pro- pheLas, qui postea locuturus est præsens. Quaerite cum dum inveniri potest, dum estis in corpore, dum datur locus pænitentiæ, et quaerito non ioco, sed tide. Quomodo autem quaeratur Deus, in alio loco plemius dicitur : Sapite cle Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quærite eum : quia invenitur ab leia gui non tentant eum: et apparet his, qui non suntei increduli 2 (lsa. I, 1, 2). Unde e' nos scientes illud dictum de peccatoribus : Qui longe recedunt a te, peribunt, loquamur ad Dominum : Quo ibo aspiritutuo, et a facie tua quo fugiam ? Si ascendero in caelum, tu ibi es : si descendero in infernum, ades (Psal. CXXXVIII, 7, 8). Et invocemus cum, dum prope esi, nc nostris vitiis atque peccatis procul recedat. Appropinquat enimappropinquan- tibus sibi, et filio longo post tempore revertenti lætus occurrit. Quamobrem sanctus in psalmo canit: Mihi autem adhærere Deo, bonum est (Psal. LXXII, 28). Et. Moyses solus appropinquabat ad Dominum (Exod. XX). Et per Jeremiam loquitur Deus: Ego Deus appropinquanset non de longe (Jer. XXIII, 33). Appropinquans eis, qui mihi appropinquant fide,et longe recedens ab his qui a me procul infidelitate discedunt. Propter quae diCitur ad creden- tes : Appropinquate Deo, et appropinquabit t'obis. Ac ne hoc putaremus posse sufficere, statim sub- jungit' : Resistite diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV, 8). Dequo supra dixerat : Adversarius vester diabolus sicut leo cicrcumiens, quaerit quem devoret. Adversum quem resistite confortati fide (1 Petr. v, 8, 9). Nec satis est quærere Dominun!, et dum pænitentiæ tempus est, invenire, atque invocare cum dum prope est, nisi reliquerit impius was suas pristinas, et coogitationes antiquas quibus a Domino declinave- rat. Tunc enim revertemur ad Dominum, qui miserebitur nostri ; et ad clementissimum 650 patrem. qui multus est in misericordiis, ct facilis ad ignoscendum, cunt cogitationes et vias pristinas relique- rimus, m postea mereamur audire : Beati quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1).

(Yers. 8, 9.) < Non enim cogitationes meae, cogi- lationes vestræ : neque viae vestrae, viæ meTe, dicit. DOminus. Sicut enim exaltantur coeli a terra, sic exaltatæ sunt viae mcae a viis vestris, et cogitationes meæ a cogitationibus veuris. » LXX : « Neque enim sunt cogitationes meæ. sicut cogitationes ve- stræ: nec sicut viæ meæ, viae vestræ, dicit Dominus. Se'i quantum distat cælum a terra, tantum distat via mea a viis vestris, et cogitationes vestrae a cogitatione mea. » Ne putetis, inquit, difficile esse quod spondeo, et vobis incredibile videatur, impium et iniquum posse salvari, vel populum Judæorum, vel omnes qui in gentibns nesciebant Deum : hoc considerate, quod multa inter mea vestraque consilia sit differentia, et quanta naturæ, tanta voluntatis diversitas. Mu/tæ enim cogitationes in corde viri, consilium autem Domini in sempiternum mallet. (Prov. XIX,21.os,ut homines, sæpepromissi pænitentes, veterem vołuntatem novella voluntate subvertistis. Dominus enim dissipat consilia gentium et reprobat cogitationes populoruUI, et irritas facit voluntates principum (Psal. XXXII, 10). Cogitationes autem cordis cjus a generatione in generationem ; et quidquid decreverit, non potest immutari. Vultis scire diversitatem met vestrique consilii-? Quantum coelum loci distat a terra, et aliud angelorum, aliud hominum habitaculum est, tantum meæ cogitalio- nes a vestris consiliis separantur. De meis enim cogitationibus dicitur : Inscrutabilia judicia ejul, et investigabiles vice illius (Rom. XI, 33). Porro de vestris : Cogitaverunt consiliumquod "ou pOluerunt stabilire (Psal. ix, 12). Et ill alio loco : Quodcunque inieritis consilium, dissipabitur, et quidquid loculi fueritis non permanebit in vobis (Isa. VIII, 10). Perspicua interpretatione non indigent, idcirco stringuntur potius, quam disseruntur.

(Veri. 10, 1t.) « Et quomodo descendit imberet nix de caelo, et illuc ultra non revertetur [ Vulg. revertitur) ; sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti : sic erit verbum meum, 651 quod egredietur de ore meo ; non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prospera- bilur in his, ad quæ misi illud. » LXX : « Quomodo si descendat pluvia, aut nix de caelo, et non revertetur, donec inebriet terrain, et generet et oriatur, et det semen seminanti, et panem ad comedendum ; sic erit verbum meum, quod exierit de ore meo : non revertetur donec compleat quae volui, et prosperas faciam vias ejus et praecepta mea. » Pendent ex superioribus quae dicuntur, et breviter Laic sensus est: Non sit incredulus populus nationum, quod post tanta scelcra impius rePente salvetur. Nun enim suut cogitationes meæ ut cogitationes hominum, et quantum cœlum distat a terra, tantum meæ cogitationes a cogitationibus hominum separatae sunt. Ego enim clementissimus sum, et multus ad ignoscendum. Vultis et aliam accipere similitudinem ? Quomodo imber et nix descendit de cœlo, et illuc ultra non revertetur, sed inebriat terram, ct infundit eam, et varia semina pullulat, ut plenis segetibus paues in usus hominum pro- creentur : sic repromissionis meae verbullJ, quod semel pollicitussum, et quod egressum est de ore meo, irritum nou erit ; sed omnia opere comple- buulur. Juxta anagogen duplex intelligentia est, quod verbum Domini vet ille sit, dequo scriptum est: In principio erat Verbunl, et Verbum erat opud Deum, et Deus erat Verbum (loan. I, 1). Qui non revertetur ad eum vacuus, nisi Patris fecerit voluntatem , et universa compleverit propter quæ fuerat corporatus, ct mundum reconciliaverit Deo. Qui de ore procedere dicitur, et de utero ac vulva: Mun quod Deus haec membra habeat, sed quod nos naturam Domini per nostra verba discamus. Vel certe hoc dicendum, quod evangelicæ sermo duc- trinae imber appelletur, et pluviae quas fundunt super terram bonam, nubes spirituales, ad quas pervenit veritas Dei. Quem imbrem, et quas pluvias Moyses in Deuteronomii Cantico pollicetur:Audiat terra verba oria mei : exspectetur sicut pluvia eloquium meum, et descendant sicut ros uerba mea(Deut. XXXII, i, 2) ; ut qui seminaverint in lacrYluis, in gaudio metant (Psal. CXXV). Et qui seminaverint in justitia et spiritu, metant fructum vitae sempiternæ, acci- piantque panem doclrinæ evangelicæ, de quo in Proverbiis et in 652 Ecclesiaste scriptunt cst : Aperi oculos tuos, et implere panibus (Prov. XX, 13) ; ct iterum : Mitte pariem tuum super aquam, quia ire multitudine dierum tuorum invenies eum (Eccle. XI, 1). Neque enim credendum cst, quo'i praecipiatur vescentibus, ut ad comedendum hunc panem, quo corpora nUiriuulnr, oculos aperire debeam, ei sic saturari panibus, quos in Habacuc (cap. III) comedit panper abscondite. Sed ad panem doctrinas cohorLa. tur Dei, quem, nisi aperuerimus oculos cordis no- atri, comedere non possumus. De quo saepe scribit et Paulus his, qui fidei et veritatis sermonibus nutriuntur (II Cor, IX). Praecipiturque doctori, ut panem doctrinae suar mittat super omnem aquam, et cuuctis infundat gratiam spiritualeoJ, et sciat quod si fecerit quae præcepta sum, in novissimo tempore sit præmia recepturus. Satisque videbitur injustum, ut qui praebet eleemosynam, de iniquo mammona faciat sibi amicos, qui eum recipiant ill aeterna tabernacula (Lue. XVI) : et qui spirituales largitur cibos, datque conservis cibaria in tempore suo, non inveniat eos post multa saecula, qu:e Ecclesiastes appellat dierum multitudinem (Eccle. XI).

(Vers. 12, 13.) « Quia in laetitia eKredieluini, et in pace deducelniui. Montes et colles cantabunt coram vobis laudem, et omnia ligna regionis plau- deut manu. Pro saliuncula ascendet abies, et pro urtica crescet myrtus. Et erit Domninus nominatus in signum æternum, quod non auferetur. » LXX : « In laetitia egrediemini, et in gaudio deducemini. Montes et colles exsilient, exspectantes vos in gaudio, et omnia ligna agri applaudent ramis. Et pro στοιϬὴ (id est vilissimis stipitibus [Al. stirpibus] ) ascendet cyparissus : et pro conyza ascendet Inyrlus. Et erit Dominus in nomen et in signum sempiternum, et non deficiet. » VerhUnl, inquit, meum non rerer- tetur vacuum, sed postquam compleverit universa, quae volui, et meam in terris fecerit voluntatem, tunc ad me veniet ; et implebitur illud, quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis , donee ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Paal. CIX, i, 2). In lætitia enim egrediemini de idololatriae sanguine, et deducemini in pace ; ut audiatis ab Apostolo: Gratia vobis et pax (Rom. I. 7). Sive in gaudio deducemini : ut post umbram Legis discatis Evangelii veritatem. Montes euim et colles, quos angelos intelligere possumus, et sanctorum animas, 653 quae pro varietate virtutum, montes appellantur et coHes, gaudebunt super pœnitentibus, et mentis lætitiam saltibus indicabunt. Quod et Dominus loquitur in Evangelio : Lœtabuntur angeli in cœlo super UNO peccator, pœnitentiam. agente (Lue. xv, 7). Omma quoque ligna agri plaudent IlIanu, sive raluis. quae plantata suut secus decursus aquarum, quae fructum suum dabunt ill tempore suo, et folium eorum non defluet (Psal. I). De quibus unum lignum loquebatur in psalmo : Ego autem sicut oliva fructifera in domo Domini (Psal. LI, 10). Interrogemus eos,qui simplicem tantum sequuntur historialn, et elixas carnes agni cmedunt 1. Utrum ligna plaudant ratis, et concrepent manu, et illud quod de fluminibus dicitur: Flumina plaudent manu (Psal. XCVII, 8). quo sensu accipiendum sit, Nec solum montes et colles exsilient atque cantabunt ; et omnia Ulna agri, cui benedixit Dominus, plaudent ramis, et manibus concrepabunt : sed et στοιϬή quoque et ϰονύξη sive saliuncula et urtica, in abietem vertentur [Al. verluntur], ac myrtum et cyparissum. ΣτοιϬή juxta Symmachum et LXX tn Hebræo scribitur NISUS ( ) : quem Aquila et Theodotio ϰονύξην interpretati sunt. Eat autem ϰονύξη berba vilissima et amara, odorisque pessimi. Ubi autem Septuaginta transtulerant ϰονύξη quae in Hebraico dicitur SARPHOD ( ). Synunacbus vertit, urticam. Utcunque se habet nominum proprietas, hoc dicendum est. quod mala vertantur in bona, et pro vitiis nascantur virtutes, id est, pro iniquitate, justitia ; pro temeritate, fortitudo ; pro luxuria, temperantia ; pro stultitia, prudentia. Demus exempla majorum : Matthæus et Zachæus et publicani, saliuncula erant, et στοιϬή, et stirpes inutiles, et ϰονύξη amari saporis, et odoris teter- rimi. dicentes : Computruerunt et corruptæ sunt cicalrict. meæ, a (acie inaipiefttiæ meæ (Psal, XXXVII, 6). Isti in apostolos repente mutati, facti sunt cyparissus et abies, et myrtus, odoris optimi, et in varia opera necessarii. Paulus quoque persecutor Ecclesiæ. quando audiebat a. Domino: Saule. Saule, quid me persequeris ? Duram "t contra stimulum calcitrare (Act. IX. 4, 5), urtica erat, habens perse- cultionis aculeos. Quando 654 autem in toto orbe Evangelium prædicavit, et dicere polerat: Chriasti bonus odor sums (II Cor. II, 15), recte cyparissus appellatur, et myrtus. Meretrices et pnblicani pre- veniunt Pharisaeos in regno Dei, et latro de cruce transit in paradisum (JlaUh. XXI). Ergo illud quod in Evangelio dicitur: Non potest arbor bona facere fructus malos (Luc. VI, 43 ; Matth. VII, 18), nequa.. quam refertur ad naturæ proprietatem, ut hæretici volunt, sed ad mentis arbiLriulu. Denique infertur : Aut facite arborem bonam, et fructus ejus bonos. Ex quo perspicuum est, unumquemque propria volum- tate facere animam suam [Al. animæ suæ] bonam vel malam arborem, cujus fructus varii sunt. Sequitur: Et erit Dominu. in nomen et in signum sem- pilernum, quod non deficiet, His, qui de malo commutati fuerint in bonum, erit Dominus in nomen et in signum æLernuw, ut ex ipaius appellentur nomine Christiani, et crucis ejus inurantur cauterio. De quo signo Simeon tenens ulnis parvulum, loquebatur : Nic erit in ruinam et in resurrectionem multorum, et in signum, cui contradicetur (Luc. II, 34) ; de quo et supradictum est : Dabit vobis Dominus Ii.. gnum (Isa. VII, 14) ; ct sanctus cantat in psalmo : Fae mecun signum in bonum ( Psal. LXXXV, i7). Et ipse qui signum est , Cum videritis, ait, signum Filii hominis, quod non deficiet, nec ullo One nUllalJilnr, sed de praesenti conversatione transiet in futurum.

(Cap. LVI. — Vers. 1.) I Haec dicit Dominus : Custodite judicium, et facite justitiam : quia juxta est salus mea ut veniat, et justitia mea ut reveletur. » LhX, pro justitia, misericordiam transtulerunt, caetera similiter. Gentium vaticinio terminata, quæ in adventu sErmonis Dei de saliunculà et urtica in cyparissum myrtumque mutandæ sunt, loquitur Isaias ad illius temporis auditores, ut faciant cuncta, quae recta sunt, et parent se adventui Salvatoris, quia ipse eat justitia et misericordia Dei. Si enim cogitationes sanetorum judicia sunt : et exercitatos sensus 1 ad discretionem boni ac mali habere debemus, car non omRi tempore custodiamus judiclum, ne despiciamus personam pauperis in judicio, ne divitis potentia terreamur : sed ito magnum judicemus ut parvum, scientes juxta Moysen, quod Domini judicium sit, qui judicat judicantes (Deut, 1); 655 Juxta quod et in Psalmo legitur : Deus stetit ill synagoga deorum : in medio autem deos dijudicat (Psal. LXXXI, 1). Huic qnod nunc dicitur: Custodite judicium, et facite jluliliarR, illud simile est : Beati qui custodiunt judictum, et faciunt justitiam in omni tempore (Pial. CV, 3), ut juste quod justum est, per- sequantur. Quanquam in nomine justitiæ, omnis mihi videatur significari locus, qnod qui unaM justitiam fecerit, cunctas virtutes implesse dicatur quæ invicent. se sequuntur, et sibi hærent : ita ut qui unam habuerit, omnes habeat, et qui una caruent, cunctis careat. Tale quid et quartus decimus psalmus sonat : Qui ambulat immaculatus, et operatur justitiam (Pial. XIV, 3). Et alibi scriptum est : Justi.iam discite qui habitatis super terram (Isa. XXVI, 9). Quod autem Salvator, qui factus est nobis juaLUil, et sanctitas, et redemptio (1 Cor. 1), ipse sit misericordia Dei, sanctorum verba testantur : Et misit Deus misericordiam suam, et veritatem suam (Pial. LVI, 4).

(Vers. i.) « Beatus virqui facit hoc, et CHus bominis qui apprehendet istud : custodiens Sabbatum, ne polluat illud : custodiens ananus suas, ne faciat omne malum. » LXX ; < Beatus vir qui faciet hæc, et bomo qui retinet ista, et custodit Sabbata, ut nou profanet ea, et servat manus suas, ne faclat iniquitatem. » Qui cum apostolo Paulo potest dicere : Quando eram parvulus, loquebar III parvu- tia ; ut parvulus sapiebam ut parvulus cogitaban ; postquam factus suni vir, destruxi ea, quæ parvuli sunt » (I Cor. XIII, 11): iste præsentem consequitur beatitudinem, præteritorum obliviscens, et in futurum se extendens2 donec perveniat in unita- tem fidei, et cognitionem Filii Dei, in virutn perfecuun. in mensurant ætatis plenitudinis Christi ; ut ci psalmus ille valeat coaptari ;Reatu, vir qui nOli abiit ill consilio impiorum (Psal. I. 1). Iste igitur vir, et filius interioris hominis, de quo in Levitico crebrius dicitur : Homo, homo (Levit. XVII, 8) : in eo beatus est, quod facit primum, et apprehendet haec : judicium scilicet atque justitiam et salutem Domini, quæ prope est, et cunctis gentibus revelanda : ut non solum faciat quod praeceptum est, sed stricta teneat manu; et custodiat sabbatum, ne polluat illud. Quod sit autem sabbatum, quod praecepit observandum, sequens versus ostendit : Custodiens manus 656 suas, lie faciat omne malum. Neque euim prodest sedare in sabbato, sive dormire, et epulis inhiare. Sed si bona faciens, quiescat in malis, et juge iniquitatis habeat sabbatum, id est, otium, eaque tantum faciat, quae aHI animæ salutem perLiuent, et ad omne opus servile non moveat. Qui enim facil peccatum, servus est peccati (Joan. VIII). ros autem in libertatem vocati sumus. qua libertate donavit nos Christus (Calat. IV), ut nequaquam operemur cibum, qui perit; sed adhaerentes Domino, dicamus cum Propheta : Mihi autem adhærere Deo bonum est (Psal. LXXII, 28). Efficiamur cum eo unus spiritus im- pleamusque Sabbata dedicata 1, ne simus de sex diebus, in quibus factus est muotlus, de (Iuibus apostoli non erant, quibus Dominus loquEbatur : Si essetis de mundo tato, mundus utique amaret quod suum est. Nunc autem non eatis de mundo isto, quia elegi vos, et idcirco odit VOl mundus (Joan. XV, 19).

(Vers. 3.) « Et non dicat lilius advenæ, dui adhæret Domino, dicens : Separatone dividet Ine Dominus a populo suo : et non dicat ennuchus : Ecce ego lignum arhlum. » LXX : « Ne dicat alie- nigena, qui appositus est Domino , Putasne separet lue Dominus a populo suo? ct nc dicat eunuchus, Quia ego eum lignum aridum. » Qui humiliter hunc lucum intelligunt, ad proselytos ex gentibus et vcre cunuchos referunt quæ dicuntur, quod et advenæ, si legem Domini susceperint, et circumcidantur, et cnuuchi, qualis fuit Candacis ille reginæ (Act. VIII), qui etiam in itinere otiosus esse nun pOterat, et dum quærit interpretem lectionis, Christum rcperit quem quærebat, non sint externi a salute Dei. Hoc autem, iuquiunl, dicitur contra Judæos, qui nobi- litatem jactant genens, et filios ALJrahæ se esse dicunt (Joan. VIII), et beatos putant qui habent semeu in Sion, et domesticos in Jerusalem (Isa. xxxi, 9, sec. LXX). Nos autem quos supra per saliuuru- tam et urticam et ϰονύζην et στοιϬὴν interpretati sumus (Supra ad cap. LV), in abietem et cyparissum myrtumque conversos, eosdem nunc ad fidem Evangelii intelligimus provocari , quod desperare [ Al. desperari] non delJeaol, si adhæserint Domino, nee se putent a Dei populo separari. Omnes enhu qui in Christo sum bapLizaLi, Christum induerunt (Calat, v). Non est Judaeus e; ethnicus, circumcisio et praeputium, quibus in Deuteronomii 657 præ- cipiLur Cantico : Lætamini gentes cum populo ejus, id est, Dei qui priorem habuit populum Judærum (Deul. XXXIII, 43). Qui de Oriente et Occidente venientes, requiescent iu sinu Abraham. Hoc est quod et Joannes Baptista dicebat , Et ne dicatis, Patrem habemus, Abraham. Dico enim vobis : Potens eat Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahæ (Matth. III, 9). Et quomodo in proselytis non est ulla diversitas, sed et viri et feminæ ad salutem pariter vocantur : sic et in eunuchis qui se casLraverunt propter regna cœlorum, uterque seius accipitur; qui mortificaverunt membra sua super terrain, fornicationem , immunditiam, passionem, desiderium malum , donec perveniant omnes in virum perfectum, et dicant cum Apostolo : Nos neminem novimus secundum carnem. Et si cognovimus juxta carnem Christum, aed nunc jam non novimus (1 Cor. v, 16). Ergo I in eunuchis nequaquam illi illlelligendi. sunt, quos ardens poeta describens ait (Lucao. lib. X) : Nec non infelix ferro truncata juventus. Atque exsecta virum....... Sed illi de quibus Dominus in Evangelio loquitur : Qui ae castraverum propter regnum cœlorum (Ilaflh. xix, 12) , quales crant et Apostoli, quibus adrui- rantibus et pro rei difficultate dicentibus , Quis ergo potest salvus fieri? respondit Salvator : Qui potest capere, capiat. Unde et Apostolus de hujuscemodi eunuchis, id est, de virgiuihus, præceptum Domini se non habere testatur, sed dat consilium quasi misericordiam consecutus a Domino, volens omnes esse sicut seipsum , Tempus enim, ait, in collecto est: superest, ut et qui "abent uxores, sic sint quati MOM habeant (1 Cor. VII, 29). Qui enim liber vocatus est a servitute et officio conjugali, iste vere servus caL Christi.

(Vers. 4, 5.) « Quia haec dicit Domninus eunu- chis : Si custodierint Sabbata mea, et elegerint quæ volui, et tenuerint fœdus meum, dabo eis in domo mea, et in muris meis locum, et nomem melius a filiis ct filiabus ; nomen sempiternum dabo eis, quoJ non peribit » LXX : c Haec dicit Dominus ennu- chis : Qui custodierint Sabbata mea, et elegerint quae ego volo, ct tenuerint testamentum meum, dabo eis in domo mea, ct in muro meo locum no- minatum, meliorem filiis et filiabus ; nomen sempiternum dabo eis, et nou deficiet. » Duo propo- suerat, proselytos et eunuchos. Prius loquitur de eunuchis, datque cis praecepta vivendi. 658 et futurorum praemia pollicetur. Et post eos venit ad proselytos, illis quoque similia repromittens. Loquilur ergo eunuchis, qui desperatione dixerunt, Ecce ego lignum arens, lie se putent subjacere ma- ledicLo, quod sterilibus dictum est : Maledictus sterilis qui non jacit semen in Israel (Deut. VII, 14). Si, inquit, custodierint Sabbata mea, et de meis præceptis clegerint ea quæ volui, et non ea quæ pro audientium imbecillitateconcessi, et faedus meum sive testamentum omni retinuerint fide, dabo eis in domo mea, et in empto meo, et in muris firauissimæ civitatis meæ locum, et nomen melius filiis et tHhabus, quod nulla oblivione delebitur. Qui sint cunuchi supra diximus, qui solliciti sunt ad ea quæ Dei sum ; quibus loquitur et Sapientia, rim titulo Salomonis inscribitur : Beata sterilis immaculata, quœ nun cognovit stratum in delicto, habebit fructum in visitatione animarum. Et eunuchus, qui non est operatus manu iniquitalem, neque cagitavit contra Dominum mala.Dabitur enim fidei e jus elecla gratia, et pars in tem p/o Domini .cleleclabi!is (Sap. III) 13, 14). Hæc sterilis virginitatefe- cunda |Al. fecundata] est; hic eunuchus regro cœlorum vim facit, et violenter diripit illud. Istc cusios Sabbatorum , ut nunquam faciat opera nuptiarum (I Gor. VII). Iste elegit quæDominus voluit, ut plus offerat qnam præceptum est : ut non indulgentiam apostoli ejus, sed voluntatem consideret. Iste It mit fœdus Domini sempiternum, ut nOli ad tempus vacet orationi, et iterum ad id ipsum revertatur, sed accepturum esse se noverit in domo DOlllilli, quæ cst Ecclesia ejus, locum optilnuln. Multæ enim mansiones sunt apud Patrem (Joan. XIV). Et qui eunuchus fuerit, ac fecerit universa quæ scripta sunt, habebit in muris ejus locum optimum, ut scilicet turris Domini efficiatur, et in sacerdo tali consistat gradu, et pro carnis filiis, multos habeat filios spirituales. Talem fuisse eunuchum, quem Jesus amavit plurinlulu, evangelistam Joannem, ecclesiaticæ tradunt historiae, qui recubuit super pectus Jesu (Joan. XIII ; qui Petro tardius ambu- lallie, ealtus virginitatis ali s cucurrit ad Dominum (Joan. XX) ; qui in secreta divinæ se nativitatis im- mergens, ausus est dicere, quod cuncta saecula nesciebant : In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus era t Verbum : hoe erat 659 ill principio apud Deum (Joan. I, 2). Faces. sat igitur omnis cavillatio Judaeorum, et risui prae- bere se cesset, aperiens semiviris regna cœlorum, cum pudicitia non in debilitate sit corporis, scJ ill animi voluntate.

( Vers. 6, 7.)« Et filios advenæ, qui adhærent Do- luino, ut colant eum, et diligant nomen ejus, ut siut ei in servos : omnem custodientem Sabbatum ne polluat illud, et tenentem [Al. tenentes 1 fœdus meum, adducam eos in sanctum 2 meum, et lætificabo eos in domo orationis meæ. » LXX, « Et aJicoigellis, qui additi sunt Domino servire ei, et diligere nomen rjus, ut sint ei in servus et aucil- tas et omnes qui custodiunt Sabbata mee, ut non violent ea; et tenent testamentum meum, inducam illus in montem sanctum meum, et lætificabo eos in domo orationis meæ. » Post eunuchos transit ad alienigenas, quos prius nominaverat, et illis quoquo præmia pollicetur : quod si servierint eit et de servitute transierint ad nominis illius charitatem, sint ei servi : qualis fuit ct apostolus Paulus, scribens in principio Epistolarum suarum : Paulu. servus Jesu Christi ( Rom. I, i ) ; et Moyses famulus Dei (Hebr. III). Quod autem in LXX additum est, el ancillas, obelo praenotavimus. Neque enim fieri pOlesl, ut in spiritualibus donis sit sexus ulla diversitas : cum in Christo Jesu non sit vir et inu- Mer, sed omnes in co unum simus (Joan. XVII). De Sabbato et fœdere sempiterno supra diximus. Qui ergo haec fecerit, adducet eum Deus in monte sancto suo, et lætitia efficiet in dorno orationis suæ. Mons sanctus, aut dogmata veritatis sunt, Trinita- tisque confessio : nus ipse UOluiIlUS, ad quem ut- timo tempore (juxta hunc eumdem Isaiam et Michæam prophetam ) gentes plurimæ confluent ( Isa. II ; Mich. IV). Domusque orationis Ecclesia est, quae ill toto orbe dividitur, et non templum Judæorum, quod brevissimis Judææ terras arctabatur angustiis.

( Vers. 8, 9. ) « Holocausta corum et victimæ eorum placebunt mihi super altare meum, qnia domus mea, domus orationis vocabitur cunctis populis, ait Dominus Ocus, qui congregat dispersos Israel : adhuc congregabo ad eum congregatos ejus. Omnes bestiæ agri, venite ad devorandum, universæ be- suae sallus. » LXX: « Holocautomata corum et victimæ erunt acceptabiles super altare 660 nteUtH. Domus enim mea, domus orationis vocabitur cunctis gentibus, dixit Dominus, qui congregat dispersos Israel, quia congregabo ad eum congregationem.Omnes bestiae ferae, vcnite, cometlite, omnes bestiæ saltus. » Differentiam hostiarum et holo- caustorum in Levitico plenius discimus. Holocausta sunt, quæ super altare integra concremantur. Victimæ et bostiæ, quarum pars offertur altari, pars sacerdotibus lradilur. Non ese ergo credeudum quod alienigenarum et cunuchorum hostiæ, ritu Judaico requiranlur. Sed hoc scire debemus, quod holocausta eunuchi offerant, qui totos se consecrant Deo : victimas autem alienigenæ, qui ad tempus vacant orationi, de quibus loquitur Deus : Hostia laudis glorificavit [ Al. glrificabit |me ; et in alio ioco , Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX, 14). De his victimis et holocaustis, per Osec Dominus loquitur , Misericordia,,, volo et non sacrificium : scientiam Dei. magis quam holocausta, quœ offeruntur super altare Domini ( Osee v, 6). Qnod Joannes ill Apocalypsi in cœlo se vidisse testatur, sub quo erant animæ martyrum ( Apoc. VI). Ex quo uuus dc Seraphim carbobem forcipe comprehensum ad Isaiæ detulit labia purganda ( Isa. IV, 6 ). Hoc est altare, et hoc tabernaculum, ad cujus similitudinem omnia in Exodo (cap, XXXVIII) facta referuntur, quilus oblatae sunt victimae spirituales Deo. alioquin de corporalibus hostiis, et holocaustis supra idem testatur Deus 1 : Ut quid mihi nud- titudinem victimarum vestrarumP dicit Dominus. Plenus bum holocaustomate [ Al. holocautomatibus] arie'um et adipe ngnorum, et sanguinem taurorum et hircorum nolo. Domus enim mea, domus orationis "ocabitur cunctis populis. Non unigenti Judææ, nec unu Hierosolymæ et urbis loco, sed in toto orbe terrarum: nequaquam taurorumet hir-corum, et arietum sed orationis. Quo testimonio Dominus abususest, loquens mara eus, qui Spiritus sancti sub nomine, columbarum in templo dona vendebant, et sedebant in cathedris pestilentiae, et habebant mensas nummulariorum (Matth. xxi et Joan. II), omnia facientes turpis lucri gratia, nescientes illud quod seriptum est: Gratia accepistis, gratis date ( Matth- x, 8). Hæc autem futura Dominus repromisit, qai congregat dispersos Israel. Al quos et Petrus Apo- Btolus scribit 661 Epistolam; de quibus evangelista loquitur : Hoc auten, a semetipso non dixit, aed CNm esset pontifex anni illius, prophetavit, quia Jesus moriturus erat pro gente, et non tantum pro gente, aed ut filios Dei, gui erant dispersi, congrega. ret in unum (JoGn. XI, 7), implereturque quod dictum est : Congregatio populorum circumdabit te: propter hanc in excelsum convertere I (Psal. vii, 8). Congregatis autem per apostolos reliquiis Israel, et in unum redactis gregem his, qui fuerant ante tlispersi, omnes hestiæ provocantur, ut veniant et devorent Israel, eos videlicet, qui credere noluerunt, de quibus Apostolus: Etenim perveniet super eos finis ( Philipp. III, 19). Et Dominus in Evangelio, Cum autem videritis circumdari ab exercitu Jerusalem, tunc scitote, quod advenerit ejus consum- matio (Luc. XI, 20). SiTe hoe dicendam devo. randum, quod bestiis ad devorandum traditi sunt, quas detestatur Propheta, dicens : Ne tradas bestiis animas confitentes tibi(Psal. LXIIII, 19) ; de his tropologice bestiis, quae partem quamdam Domini devorarunt, et supra (cap.IX ) legimus Syriam ab ortu solis, et Græcos ab Occidente, qui devorant Israel toto ore; et in Jeremia : Ovis er- rans lsrael, leones ejecerunt eaM : primu. devoravit eam rex Assur, et novissimus confringet ossa illius rex Babylonis (Jerem. L. 1 7 ). Potest et hoc dicit quod cum Israel populo rabidæ prius gentes provocentur ad fidem ut desertis saltibus, qui de exercitu Abessalon plurimos occiderunt, venlant ad Ecclesiam et comedant coelestem panem, agnique carne saturentur.

(Verse 10, 12.) « Speculatores ejus cæci omnes, nescierunt universi : canes muti non valentes I.. trare, videntes vana, dormientes, et amantes somnia Et canes impudentissimi nescierunt saturita- tem :ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam ; omnes in viam suam declinaverunt, unusquisque ad avaritiam suam, a summo usque ad novissimum. Venite, sumamus vinum, et impleamur ebrietate, et erit sicut hodie, sic et cras, et multo amplius. » LXX : « Videte quoniam excæcati sunt omnes ; non cognoverunt universi, canes muti non poterunt latrare ; somniantes lectulum, amantes dormitationes. Et canes impuden tes I animae ignoraverunt [Al. ignorant]saturitatem. Et sunt mali nescientes intelligentiam ; omnes vias suas secuti sunt. Unusquisque simul a summitate 662 ejus. Venite et sumamus vinum, et inebriemur, et sit talis dies crastina, magna amplius nimis. » Ut omnes, inquit, bestiæ saltus veniant, et devorent congregatos, sive in locum Judaeorum gentium turbae succedant, speculatores eorum in causa sunt, Scribae videlicet et Pharisaei, quia omnes cæci nescierunt Dominum Salvatorem, nec lucem voluerunt videre præsentem. Ad quos Dominus Joque- batur : Stulti et cœci, guid es! plus aurum. an al- lare quod sanctificat aurum ( Matth. XIIII , 17) ? et iterum : Duces cæci, culicem liquantes, et camelum gfutienlt. (Ibid. 24) ; et : Cœcus cœcum ducens, ambo in foveam. cadunt (Mallh. xv, 14). Quod antem magistri speculatores vocentur, et supra legimus. In eo enim loca ubi juxta LXX dicitur : Vox custodum tuorum elevata est (Isa. LII, 8 ), in Hebraico scriptum est , Vox speculatorum tuorum. De quibus evat Ezechiel, cui loquitur Deus : Fili hominis, speculatorem dedi te domni Israel ( Exech. III, 17). Sed illi speculatores non erant cæci. Denique appellabantur videntes. Isti auteM de quibus Propheta nunc loquitur, non solum speculatores caeci, sed et canes muti appellantur, non valentes latrare- Qui enim gregem Domini custodire debebant, et lupos abigere, et latrare pro Domino, diligunt somnia, et daemoniacis visionibus delectantur. Et est senIus : Non possunt loqui veritatem, eed universa mendacia. Nec hoc One contenti sunt, qui in cus- todia gregis Domini dormiebant, et latrare non poterant, et amabant cubile. per quae voluptas coN poris indicatur; sed apud suos impudentes [Al. impudentis animae nescierunt saturitatem, qui nunquam suo saturantur errore. Qui devorant lUe- bem Domini sicut esceam panis, et domos viduarum , gulæque ac libidini serviunt. Non enhn possunt dicere : Mandatum Domini lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 9 ), nec nosse quod scriptum est , Supientia hominis illuminatfaciem ejus (Prov. XVII, 24. ). Et canes mun adversum inimicos, de quihus scriptum est , Nolite sanctum dare canibus ( Matth. VII, 6). Et canes dormientes, qui nesciunt esse præceptum , Ne dederis somnum oculis tuis, et palpebri, tuis dormitationem (Psal. CXXXI) : et rursum , Vigilate, quia nescitis qua "ora Dominus vester venturus sit (Mauh. xxiv, 42 ). Et ideirco dan- IpS locum diabolo, canes impudentissimi sunt, qui nunquam saturantur. Vomunt enim quod comede- runt, et revertuntur ad 663 vomitum Mum ( Prove XXVI).De quibus et Petrus Apostolis loquitur: Accidit illis verunt illud proverbium : Canis reversus ad vomitum suum, et aus tota in volutabro tuti (II Petr. II, 22). Quos speculatores et canes eosdem esse pastores, sequens sermo demonstrat : Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam. Verbum enim Hebraicun) [ROIM Al. ROE" 1 ( ) quod quatuor litteris scrihiLnr, res et ain et jod et mem, si legatur roim, postores ; si raim, pessimos sonat. Hoc dixilnus, ut variae interpretationis causas monstraremus. Omnes enim sua quaesierunt, et non quae Dei sunt, (Philipp. II'), nec ambulaverunt per viam Domini de qua scriptum cst : Quærite quae ait via bona : et ambulate in ea (Jerem. VI, 16). Sed juxta quod in Judicum volumine legitur : Non erat rex in Israel ; unusquisque quod rectum sibi videbatur, hoc faciebat (Judic. XVII, 6 ), et pro prins seqneba- tur errores. Quodque sequitur, Unusquisque ad avaritiam suam, a summo usque ad novissimum , venite, sumamus vinuIJI. et impleamur ebrielalt. et erit sicut hodie, sic et cras, et multo anapliu" in LXX Interpretibus non habetur, sed ex Hebraico additum, stellis illuminantibus praenotatur. Denique hos versiculos nullus ecclesiasticorum inlerpre- tam disseruit, sed quasi patentem in medio foveam transiliunt atque transmittunt. Quod autem dicit, hoc est: QuoniaM a via Domini declinantes, pro- prias semitas sunt secuti. propterea ardent avaritia a summo usque ad novissirnulu. a principibus usque ad plebem, ut postquam coeperint percutere conservos, et comedere ac bibere cnm ebriis. dicant: Venite, sumamus vinum, et impleamur ebrie. tate. Jl anducemus et bibamus, cras enim moriemur. Et erit sicut hodie, sic et cras , et multo amplius (Cf. 1 Cor. xv, 2). Hoc est quod supra dixit , Nescierunt saturitatem , nec præterita voluptate satiantur 1, sed futuras delicias parant, multo majores quam quibus prius fruiti fuerant. Si boc de principibus dicitur Judæorum, propter quos piebs Do.. mini a bestiis devorata est, vitemus exempta pe- jerum, nec inebriemur vino, in quo est luxuria, nee voluptatibus obruamur ; nec muti ad loquendum t, contra adversarios nostros rabidi canes simus ; sed Dei potius quam nostras sequamur vias, et audiamus Scripturam monentem : Sapite de Domino in bonitate (Sap. I, 1 ) ; et iterum : 664 Intelligentia optima est his qui faciunt eam. Et si canes fUimus, non desperemus salutem, audientes verba Chananææ dicentis ad Dominum : Etianl, Domine, nam et catelli comedunt de micis, qum cadunt de MMM dominorum suorum (Matth. xv, 27).Ob quam causam misericordiam consecuta3, audit a Domino : 0 mulier, magna est fides tua : frat tibi sicut vis. Poterat enim dicere cum Propheta : Viam mandatorum tuorum cucurri ( Psal. CXVIII, 32 ) ; et iterum , Deduc me ill via recla.

(Cap. LVII. — Vers. i, 2. ) < Justus periit [Vulg. perit], et non est qui recogitet in corde 4 suo : et viri misericordiæ colliguntur, quia non est qui ill- telligat : a facie enim malitiæ collectus est justus. Veniat pax : requiescat in cubili suo qui ambulat [Vulg. ambulavit] in directione sua. » LXX : < Videte quomodo justus periit, et nemo suscipit corde : et viri justi tolluntur, et Demo considerat. A facie enim iniquitatis ablatus est justus : erit in pace sepultura ejus ; ablata est de medio. » Prop- ter speculatores caecos et canes mutos, qui ipsi pastores sunt, nescientes inlelligeotiam, nec præsentibus saturantur voluptatibus, sed semper se praeparant ad futnras, justus periit, de quo dicit uxor Pilati : Nihil tibi sit et justo illi (Matth. XXVII, 19). Qui lotis manibus, Innocens sum ego, inquit, a sanguine justi hujus (Ibid. 24). In quo considerandum quod verbum perditionis, de quo saepe hæretici calumniam faciunt, quod interitum sigoiOcet, et abolitionem in perpetuum, ponatur super Christo, cujus utique perditio persecutionis magnitudinem, et non finem monstrat substantiæ. Et nemo est, ait, qui recogitet ill corde suo, sive reponat. Neque enim fieri poterat, ut caeci et muti videntes vana et amantes somnia, ignorantesque intelligentiam atque sapientiam, cogitarem ca quae Dei sunt. Quodque sequitur : Et viri misericordiæ, sive justi, colliguntur atque tolluntur, apostolos significat, qui interficiuntur ab impiis, et a Domino congregantur. Causasque reddit cur interfectus sit justus atque sublatus, dicens : A facie enim malitiæ collectus est justus, ut mala saeculi non vi- dereL. Sive propter malitiam hominum, quorum ipse peccata portabat, ad Patrem victor ascendit. Quod autem juxta Hebraicum dicitur : Veniat pax, requiescat in cubili suo : ambulet in 665 direction, sua, sensus quidem perspicuus est, sed verborum consequentia, quae in suae linguæ stat idiomate, apud nos videtur esso turbata. Quod autem dicit, hoc est : Veniat pas Justi, quam ascendens ad Patrem apostolis dereliquit, dicens : Pacem meam do vobis, pacemmeam relinquo vobis (Joan. xiv, 27). Cumque pax Christi, quae exsuperat omnem sensum, venerit, requiescent apostoli ejus in cubilibus suis, et mors eorum rcquiesceL. Es quo ostendit martyres non perire, sed vincere, et aeterna sede requiescere. Ipse vero cujus pax eat, et cujus apostoli requiescunt in cubilibus suis, ambulat in directione sua, recto itinere ad Patrem victor ascendens. Porro qnod in Septuaginta legitur , A facie malitiæ ablatus eat justus, erit ill pace sepultura ejus, ablata de media, omnia referuntur ad. eat 666 Christum absque commixtione personae apostolorum, cujus sepultura in pace est, ct sublala de medio. Neque euim caro ejus vidit corruptionem, nec permansit in sepulcro, qui est inter mortuos liber, dicente angelo ad mulieres : Quem quæritis Jesum, non eat hic : Venite, et ridete locum ubi positus fuit Dominus ( Matth. XXVIII, 5, 6). J udæi et haec et caetera quae sequuntur, vel gene- raliter de omnibus justis arbitrantur intelligi. quorum Manasses fudit sanguinum, et inplevit Jerusalem a parta usque ad portam ; vet certe Isaiam dc sua prophetare ntOrle, quod serrandus sit a bIa- nasse serra lignea, quae apud eos certissima tradi- tio est. Uude et nustrorum plurimi illud, quod de passione sanctorum in Epistola ad Hebræos ponitur , Serrati sunt (llebr. XI, 37), ad Isaiæ refcruut passionem.